Ruch na drogach krajowych wzrósł średnio o 10% w ostatnich pięciu latach - to znacznie mniej niż 21-procentowy wzrost w poprzednich pięciu (od 2015 do 2020). Co jednak ważniejsze, o ile na drogach międzynarodowych wzrósł on o nawet więcej, bo 19%, to na pozostałych drogach krajowych po raz pierwszy w historii zanotowaliśmy spadek ruchu - symboliczny, bo o 1%, ale jednak. Bardzo możliwe, że kolejny pomiar ruchu, w 2030 roku, pokaże, że średnio w całym kraju ruch spadnie.

Oczywiście, nie wszędzie ruch zmienił się tak samo. Na drogach międzynarodowych największy wzrost, aż o 37,9%, był na E-372 z Warszawy przez Lublin i Zamość do granicy z Ukrainą. Nietrudno domyślić się, że wpływ na to miała wojna w tym kraju - obecnie tym korytarzem transportowany jest zarówno sprzęt wojskowy jak i porusza się nim wiele uchodźców wracających z Warszawy w odwiedziny u rodziny w spokojniejszych okresach.

Jeśli spojrzeć na mapę, widać wyraźnie spore wzrosty na drogach, które już wcześniej były obciążone w kontraście do spadków na drogach bardziej lokalnych. Szczególnie silny ruch panuje między aglomeracjami “polskiego trapezu”: Poznaniem, Warszawą, Wrocławiem, Katowicami i Krakowem (z odnogami, choć słabszymi, w stronę Gdańska i Lublina). Te miasta tworząc trzon gospodarczy Polski, na przykład w obszarze między nimi notowany jest najwyższy wskaźnik zatrudnienia i niższa od średniej mediana wieku pracowników. Niektóre drogi straciły z kolei ruch z powodu otwarcia innych: tak jest na przykład z DK8 na północ od Białegostoku (spadek na rzecz S61), z DK9 (Radom-Rzeszów), skąd ruch przeniósł się na S19, czy z DK91, skąd ruch przeniósł się na A1.

Warto jednak zauważyć, że wzrosty czy spadki to jedno, natomiast ogólne potoki ruchu to drugie. Przykładowo, na wspomnianej S61, potoki ruchu nie przekraczają 18 tys. pojazdów na dobę, a za Suwałkami spadają wręcz do około 10 tys. Z kolei DK8, wzdłuż której ma powstać S19 (czyli Via Carpatia), dziennie przejeżdża ledwie 6-7 tys. pojazdów. Trudno uzasadnić więc tu konieczność budowy tej drogiej drogi ekspresowej, podobnie z resztą jak jej przedłużenia między Białymstokiem a Lublinem, gdzie ruch spada do wręcz 5 tys. pojazdów na dobę.

Inne miejsce, gdzie, mimo sporego wzrostu, potoki ruchu są dość umiarkowane to S6, czyli dawna Berlinka. Choć tutaj przynajmniej nie ma w planach budowy konkurencyjnej ekspresówki.

Są też miejsca z odwrotnym problemem — zbyt dużym ruchem. To przede wszystkim odcinki autostrad i ekspresówek o dwóch pasach w każdą stronę, gdzie natężenie ruchu znacznie przekracza 50 tys. pojazdów na dobę, co wskazuje na potrzebę trzeciego pasa. Te miejsca to przede wszystkim A2 między Warszawą a Łodzią (ponad 60 tys. pojazdów), A4 na Dolnym Śląsku (50-60 tys.), A4 w okolicach Krakowa (na obwodnicy tego miasta ruch wzrasta do aż 80-94 tys.) oraz Wschodnia Obwodnica GOP (S1), gdzie co gorsza przeprowadzany jest obecnie wielki remont trasy, który jednak nie przewiduje budowy trzeciego pasa, ani nawet rezerwy pod niego.

Nie jest przypadkiem, że poza S1, wszystkie drogi z największym ruchem są zlokalizowane w osi wschód-zachód. Nasz kraj jest po prostu mocno związany gospodarczo z Czechami i Niemcami. Te dwa kraje odpowiadają za ponad 1/3 całego eksportu Polski. Z kolei kraje południa Europy, w tym nawet członkowie Unii Europejskiej jak Węgry czy Rumunia, mają z Polską słabe związki gospodarcze.

Widać to dobrze na mapie ruchu TIR-ów w Europie, stworzonej korzystając z danych opracowanych przez naukowców Instytutu Fraunhofera z Karlsruhe w Niemczech.1 Wzięli oni dane o transportach ładunków między europejskimi subregionami i przełożyli je na sieć dróg europejskich, żeby stworzyć model natężenia ruchu samochodów ciężarowych.

To wprawdzie model, a nie faktyczne dane (naukowcy porównali wyniki ich symulacji z faktycznymi danymi z niemieckiego badania ruchu — były zgodne na obszarach pozaaglomeracyjnych, ale niedoszacowane wewnątrz aglomeracji miejskich), ale daje dobry obraz ruchu na głównych drogach Europy. Widać ogromny ruch nie tylko w najgęściej zaludnionych obszarach kontynentu (Benelux, Dolina Padu, Anglia), ale też na najważniejszych korytarzach transportowych takich jak te wzdłuż wybrzeża atlantyckiego Francji do Kraju Basków czy A2 i A4 z Polski do Niemiec właśnie.

Ruch południkowy w Europie wschodniej jest jednak mały: czy to w Polsce, z Polski na Słowację, ze Słowacji na Węgry czy ze wschodnich Węgier do Rumunii. Wyraźnie widać, że co większe potoki ruchu do tej ostatniego kraju są raczej w kierunku zachodnim: do Austrii i Niemiec.

Autorzy pokusili się też o prognozę ruchu do 2030 roku, która jest dla Polski szczególnie ciekawa. Symulacja przewiduje znaczny wzrost ruchu pojazdów ciężarowych na pograniczu starej i nowej UE, czyli między innymi między Polską a Niemcami. Spory procentowy wzrost — choć mały w liczbach bezwzględnych — oczekiwany jest także z Polski do krajów bałtyckich.

Wreszcie, można też zobaczyć, jak prezentuje się ruch z głównych polskich aglomeracji miejskich i innych podregionów. Na wszystkich poniższych mapach pokazane są tylko relacje, do których jeździ przynajmniej jeden samochód ciężarowy dziennie (średnio), a nazwa miasta reprezentuje całą jego aglomerację.

Największy ruch TIR-ów generuje w Polsce aglomeracja śląska — aż 36 tys. pojazdów na dobę, o ponad połowę więcej niż druga w kolejności aglomeracja warszawska. Około 11% ruchu idzie za granicę, głównie do Kraju Morawsko-Śląskiego i Średnioczeskiego w Czechach oraz do portu w Hamburgu w Niemczech.

Warszawa generuje ruch około 23 tys. pojazdów dziennie i podobnie jak na Śląsku, około 11% ruchu idzie za granicę, choć brak jest jednoznacznie silnych kierunków. W porównaniu do aglomeracji śląskiej widać, że Warszawa jest bardziej hubem dla całej centralnej Polski, kiedy GZM jest bardziej zorientowany liniowo wzdłuż A4.

Trzeci największy ruch TIR-ów w Polsce generuje Wrocław, który niewiele ustępuje stolicy. I tutaj około 11% ruchu idzie za granicę, i tak jak w Warszawie, jest on dość rozproszony.

Aglomeracja stolicy Wielkopolski generuje wyraźnie słabszy ruch niż Wrocław i Warszawa, ale jednocześnie od 2010 zanotowano tam najsilniejszy wśród dużych ośrodków wzrost — o 23%. Poznań jest też najbardziej międzynarodowy w swoim ruchu — za granicę lub zza granicy jedzie 14% ciężarówek. Głównym partnerem Poznania są Niemcy, szczególnie port w Hamburgu.

Stosunkowo niski wynik Krakowa wynika z charakteru jego gospodarki: głównie nastawionej na usługi, a nie logistykę czy przemysł. Ruch z Krakowa jest też mocno wewnętrzny — zaledwie 6% idzie za granicę.

Niemalże identycznie — pod względem ruchu (13,2 tys.) i udziału zagranicy (5%) sytuacja wygląda w Trójmieście, choć tu wynik jest jeszcze bardziej zastanawiający biorąc pod uwagę porty w Gdyni i Gdańsku. Być może cargo przyjmowane w tych portach jedzie w głąb kraju pociągami zamiast samochodami ciężarowymi.

Czarnym koniem tego zestawienia okazują się Kielce, które mimo znacznie mniejszej liczby mieszkańców niewiele ustępują Krakowowi czy Trójmieście. To też rekordzista ruchu wewnątrzkrajowego - aż 96%, przy czym co ciekawe głównie do Warszawy i aglomeracji śląskiej, a nie sąsiednich podregionów.

Ostatnią aglomeracją, która generuje ponad 10 tys. pojazdów ruchu dziennie jest Łódź. I tu przeważa ruch lokalny (7% idzie za granicę), głównie do sąsiednich podregionów. Wynik Łodzi nieco zaskakuje biorąc pod uwagę jej centralną lokalizację w kraju.

Warto zauważyć, że w przypadku wszystkich tych głównych aglomeracji miejskich, większość potoków nie-lokalnych (tzn. nie do najbliższych podregionów) idzie w kierunku zachodnim lub południowo zachodnim - do Niemiec lub Czech. Podobnie jest z resztą na Słowacji czy Węgrzech. Połączenia na północ lub południe są dużo słabsze.

W tym roku nie ostało się już też ani jedno województwo, w którym przybyłoby ludności. Najbliżej było małopolskie, ale nawet tam ubytek naturalny o 6,8 tys. osób okazał się większy niż napływ migracyjny z innych województw i zza granicy (+6,2 tys.). Najgorzej sytuacja wyglądała w świętokrzyskim, gdzie na każde 1000 mieszkańców ubyło aż 9 osób (to jak na jeden rok ogromny spadek) oraz lubelskim, łódzkim, warmińsko-mazurskim i opolskim, gdzie ubyło co najmniej 7 osób na każde 1000.

Jeśli spojrzymy na mapę, zobaczymy, że wzrost liczby mieszkańców zarejestrowano praktycznie tylko w gminach podmiejskich wielkich miast oraz w czterech miastach na prawach powiatu: Krakowie (+5,4 tys.), Warszawie (+1,4 tys.), Rzeszowie (+898) i Gdańsku (+489).

Tradycyjnie, te same miasta okupują ostatnie miejsca w tabeli jeśli chodzi o wyludnianie się. W liczbach bezwzględnych najwięcej mieszkańców ubyło Łodzi (-5,9 tys.), Bydgoszczy (-3 tys.), Szczecinowi (-2,6 tys.), Częstochowie (-2,3 tys.) i Szczecinowi (-2 tys.). Z kolei w przeliczeniu na 1000 mieszkańców, najgorzej sytuacja wyglądała w Przemyślu (-15,6), Koninie i Chełmie (-14,7) i Włocławku (-14).

Ta ogólna zmiana liczby mieszkańców nie pokazuje jednak w pełni wygaszania demograficznego, jakiego świadkiem — i uczestnikiem — jest Polska. Tutaj lepsze jest rozbicie zmiany całkowitej na czynniki pierwsze: przyrost naturalny i migracje.

Zobaczymy wtedy, że w 2025 tylko w 156 gminach było więcej urodzeń niż zgonów, zaś w aż 312 gminach było co najmniej trzy razy tyle zgonów, co urodzeń. Gmina Krynica Morska przeszła do historii będąc pierwszą gminą w Polsce, w której w ciągu roku nie zanotowano ani jednego urodzenia, choć bez wątpienia nie będzie jedyna: w Miłomyniu, Lubniewicach i Krynkach urodziło się w ubiegłym roku tylko jedno dziecko, a linia trendu idzie w dół.

Gminy w najgorszej sytuacji demograficznej skupione są przy granicy z Białorusią oraz w Sudetach. Z kolei w miarę zdrową demografię obroniły już tylko Kaszuby, część Małopolski i przedmieścia Wrocławia i Poznania.

Jeśli uogólnimy analizę do powiatów, znajdziemy tylko dziewięć powiatów w kraju, w których było więcej urodzeń niż zgonów: kartuski i gdański w pomorskim, poznański i leszczyński w wielkopolskim, wrocławski w dolnośląskim, limanowski, nowosądecki i wielicki w małopolskim i miasto Rzeszów w podkarpackim.

Nietrudno zauważyć, że w niektórych województwach nie było ani jednego powiatu z dodatnim przyrostem naturalnym, a w lubuskim nie było nawet żadnej gminy, w której odnotowano więcej urodzeń niż zgonów. W wielu województwach sytuacja jest tragiczna. Województwo śląskie, które jest drugim najludniejszym w Polsce, zanotowało tylko 23,8 tys. urodzeń — ponad dwa razy mniej niż zgonów. Tak niska liczba urodzeń sprawiła, że to województwo spadło na czwarte miejsce w Polsce pod względem liczby urodzeń. Także w łódzkim, zachodniopomorskim, świętokrzyskim i opolskim liczba zgonów była dwukrotnie wyższa niż urodzeń, a w dolnośląskim, lubelskim kujawsko-pomorskim i lubuskim niewiele brakło.

Ogółem, w całym kraju urodziło się 238.264 dzieci, a zmarło 405.747 osób. Liczba urodzeń była najniższa w historii Polski od co najmniej końca XIX wieku, a także o wiele niższa niż zakładała nawet najczarniejsza prognoza ludności sprzed kilku lat.

Nie powinno więc dziwić, że te gminy, które jeszcze notują wzrosty liczby ludności, najczęściej osiągają to dzięki migracji. Jeśli spojrzymy na mapy napływu i odpływu ludności, zobaczymy, że najwięcej ludzi (liczbowo) napływa do dużych miast, szczególnie do tych z tzw. wielkiej piątki, ale nie tylko. Procentowo największy napływ jest jednak do gmin podmiejskich tych miast — bo 1000 osób napływających do małej gminy to relatywnie większy napływ migracyjny niż 20 tys. osób napływających do Warszawy. Skąd jednak są jedni i drudzy? Ci pierwsi są z prowincji — praktycznie wszystkie gminy peryferyjne szybko tracą szczególnie młodych ludzi. Kiedy jednak ci młodzi ludzie z prowincji (“słoiki”) nieco się w mieście ogarną i założą rodzinę, szybko przenoszą się na przedmieścia.

Warto zauważyć, że suburbanizacja nie dotyka tylko największych metropolii. Saldo migracji było dodatnie, czasem nawet silnie dodatnie, w prawie wszystkich powiatach obwarzankowych miast na prawach powiatu. Nie było to widoczne na mapie zmiany ogółem, bo nawet napływ migracyjny nie jest w tych gminach w stanie zrekompensować ubytku naturalnego (przewagi zgonów nad urodzeniami). Średnie i małe miasta są w szczególnie trudnej sytuacji. Ich mieszkańcy — i to zazwyczaj ci młodsi i bardziej zamożni — uciekają zarówno do większych miast, jak i do gmin podmiejskich, zabierając swoje podatki ze sobą (ale często nadal korzystając z infrastruktury miasta).

Na tej ostatniej mapie widać też, które miasta na prawach powiatu najlepiej przyciągają nowych mieszkańców. Te miasta są w stanie ściągnąć do siebie tak dużo osób z reszty swojego województwa i kraju, że nawet odpływ dotychczasowych mieszkańców na przedmieścia nie powoduje spadku salda migracji poniżej zera. Wbrew pozorom, to nie tylko wielka piątka. Wprawdzie Kraków (+5,8 tys.), Warszawa (+3,7 tys.), Gdańsk (+1,5 tys.) i Wrocław (+831) przewodzą rankingowi, ale znajdziemy na tej liście także: Rzeszów (+629), Zieloną Górę (+273), Żory (+97) i Toruń (+50). Honorowe wspomnienie należy się tu Katowicom, które w tym roku minimalnie spadły poniżej zera (-6). Warto też wspomnieć, kto jest po drugiej stronie tabeli — osiąga rekordowo niskie saldo migracji. Tutaj ranking otwiera Bydgoszcz (-964), potem mamy Radom (-779), Łódź (-758), Białystok (-742), Zabrze (-638), Kielce (-593) i Płock (-521).

Internetowa popularność Żabki jest do pewnego stopnia uzasadniona. Sieć rozwija się od dekad, ale prawdziwego wiatru w żagle nadał jej wprowadzony w 2018 zakaz handlu w niedzielę, który zezwala na wyjątki o ile sprzedaż prowadzi właściciel sklepu. Ponieważ Żabka działa w systemie franczyzowym (a jej praktyki są akurat często obiektem krytyki), teoretycznie to nie firma Żabka prowadzi pojedyncze sklepy, tylko ich ajenci — a więc w przeciwieństwie do np. Biedronki czy Lidla, może być otwarta w niedzielę i święta. Niedawno Żabka weszła też na rynek rumuński jako Froo, gdzie już po roku miała ponad sto sklepów.

W Polsce Żabka ma, według danych na 1 marca 2026, 12577 sklepów — jeden na niecałe 3 tysiące Polaków. Przeciętny Polak ma do najbliższej Żabki nieco ponad 2,5 kilometra. Jeśli jednak spojrzymy na mapę ich rozmieszczenia, zobaczymy, że sklepy Żabki są mocno skoncentrowane w największych aglomeracjach miejskich.

W tych aglomeracjach przeciętne odległości do Żabki są też o wiele mniejsze. Niemal dokładnie jedna czwarta Polaków — 9,4 mln osób — ma do najbliższej Żabki mniej niż 250 metrów, a kolejne 16,6% ma do niej mniej niż 500 metrów. W Warszawie mniej niż 250 metrów do Żabki ma 62% mieszkańców, we Łodzi 59%, w Krakowie i Poznaniu 58%, a we Wrocławiu 56%. Najbardziej “użabkowiony” jest jednak Chorzów, gdzie w promieniu 250 metrów od sklepu z płazem mieszka ponad 2/3 mieszkańców.

Cechą charakterystyczną Żabki jest też to, gdzie jest ona najczęściej w miastach zlokalizowana. Żabki są stosunkowo rzadkie na starych blokowiskach — nie, że nie ma ich w ogóle, ale jest ich stosunkowo mniej niż w dzielnicach z kamienicami czy nowymi blokami. Na osiedlach z czasów PRL zazwyczaj bowiem istniały albo spore pawilony handlowe (np. po sklepach Społem), do których wprowadziły się sieci supermarketów, albo po prostu puste przestrzenie, na których sieci takie jak Biedronka czy Lidl mogły postawić od zera swój sklep. Dla odmiany w nowym i najstarszym budownictwie brak jest miejsca na duże czy nawet średniej wielkości sklepy. Lokale w parterach są jednak odpowiedniej wielkości na Żabkę właśnie.

Dobry przykład to porównanie warszawskich Stegien i Wilanowa. Te pierwsze osiedle, zbudowane w czasach PRL, ma tylko jedną Żabkę i to zlokalizowaną w parterze nowego, wielkiego bloku. Mieszkańcy Stegien codziennie zakupy robią raczej w na przykład TERCu, supermarkecie zlokalizowanym w starym pawilonie handlowym. Dla porównania, na Wilanowie, który jest nowym osiedlem o podobnym poziomie zamożności, supermarkety czy dyskonty są na obrzeżach, zaś w zasięgu spaceru znajdziemy głównie Żabki właśnie.

Warszawa (i kilka innych dużych miast) to jednak nie cała Polska. 18,7% Polaków mieszka co najmniej 5 km od najbliższej Żabki. W powiecie suwalskim ponad 5 km od Żabki mieszka aż 93% mieszkańców. Ogólnie w Polsce wschodniej, gdzie jest niższa urbanizacja, Żabka nie jest aż tak popularna jak w innych regionach kraju.

Możemy też wyznaczyć miejsca w kraju, gdzie do Żabki jest absolutnie najdalej. Sieć nie spenetrowała na przykład jeszcze Bieszczad. To właśnie z tamtejszych miejscowości, takich jak Tarnawa Niżna, Ustrzyki Górne czy Wołosate, musielibyśmy jechać aż blisko godzinę do najbliższych Żabek w Hoszowie i Cisnej. Inni rekordziści to też miejscowości nadgraniczne przy Ukrainie i Białorusi. Jeśli jednak chcielibyśmy znaleźć miejscowość najdalej położoną od Żabki w głębi kraju, to jest to Łążek w powiecie świeckim, w województwie kujawsko-pomorskim. Dla mieszkańców tej wsi najbliższy hot dog z Żabki jest dopiero w Czersku, 27 km i pół godziny jazdy dalej (w linii prostej to nieco poniżej 25 km).

Dla odmiany w niektórych miejscach gdzie się nie obrócić, tam Żabka. Pomijając centra handlowe i dworce kolejowe, gdzie Żabki mogą być dosłownie jedna obok drugiej (słynny jest dworzec w Poznaniu, gdzie jest aż 7 sklepów sieci), dwie najbliżej siebie położone Żabki są w Gdańsku przy ulicy Starowiejskiej. Na zdjęciu z Google Street View widoczna po lewej jest jedna, natomiast dzisiaj druga jest w bloku naprzeciwko.

Nie dziwi więc, że Żabka okupuje tak centralne miejsce w świadomości polskich internautów. Popkulturę w internecie kreują bowiem głównie ludzie młodzi mieszkających w dużych miastach i to najczęściej w ich centrach — dokładnie tam, gdzie jest najwięcej Żabek. Żabka jest dla młodych, zazwyczaj bezdzietnych i mocno zajętych pracą czy uczelnią ludzi sklepem idealnym:

• jest otwarta wcześnie rano i późno wieczorem, więc wpisuje się w rytm dobowy takiego człowieka

• oferuje podstawowe produkty, ale przede wszystkim szeroki wybór różnego rodzaju przekąsek — coraz częściej także gorących (na przykład rocznie Żabka sprzedaje już 16,5 mln pizz, których jakość jest może gorsza niż z lokalnej pizzerii, ale za to cenowo ją nokautuje)

• jest dostępna — w bloku albo w bloku obok, nie trzeba się nawet przesadnie ubierać, żeby zejść do niej i coś kupić

Warto jednak pamiętać, że “młodzi wykształceni z dużych miast” to stosunkowo mała grupa w skali Polski. Miliony Polaków ciągle Żabkę znają tylko z memów.

Jak wiadomo, w Polsce statystyka migracji wewnętrznych i zagranicznych jest ułomna, gdyż wiele osób nie dopełnia obowiązku migracyjnego. Jednak w tym przypadku możemy przyjąć, że jednak dane te dość dobrze obrazują poziom migracji — z jednej strony bowiem naturalny cykl życia (kupno mieszkania, wysłanie dzieci do przedszkola itd.) mniej lub bardziej wymusza zameldowanie się w faktycznym miejscu zamieszkania, a z drugiej przez te 20 lat GUS przeprowadził dwa spisy powszechne, które przynajmniej do pewnego stopnia wychwyciły faktyczne migracje.

Profesor Szukalski rozważał tylko roczniki 1990-94 — my pójdźmy o krok dalej i spójrzmy na nieco młodsze i nieco starsze, żeby zobaczyć, jak wygląda cykl życia młodego Polaka w XXI wieku.

Zacznijmy więc od tych, którzy dopiero co wchodzą w dorosłość, czyli roczniki 2000-2004. W 2004 roku byli malutkimi dziećmi i dwadzieścia lat później większość z nich dalej mieszka (lub przynajmniej jest zameldowana) z rodzicami. Sporo z nich wprawdzie zmieniło miejsce zamieszkania, ale głównie w relacji miasto—>jego przedmieścia, a więc raczej została do tego zmuszona przez rodziców niż samodzielnie podjęła taką decyzję. Jest jednak pięć miast, gdzie wzrosła liczba mieszkańców z tych roczników — bez zaskoczenia, to największe ośrodki akademickie kraju (Warszawa, Kraków, Wrocław i Gdańsk) lub regionu (Rzeszów).

Sytuacja diametralnie zmienia się w kolejnej grupie wiekowej. Ci urodzeni w latach 1995-1999, czyli obecnie już kilka lat po studiach, zaczynają meldować się w dużych miastach. Na plus wychodzą tu wszystkie miasta województwie poza Kielcami i Gorzowem Wielkopolskim, a szczególnie mocno przyciągają oczywiście miasta wielkiej piątki. Rekordzistą jest Wrocław, który dzięki napływowi młodych ludzi z całego Śląska i południowej Wielkopolski jest w stanie podwoić liczbę młodych mieszkańców. W tej grupie wiekowej zaczynamy też już zauważać pierwsze powiaty, które dotyka dramatyczna depopulacja — to przede wszystkim obszary najbardziej peryferyjne, przy granicach z Rosją, Ukrainą i Białorusią.

Ale prawdziwe kontrasty widzimy dopiero w kolejnej grupie wiekowej — tej badanej przez prof. Szukalskiego. 30-34 lata to w Polsce typowy wiek kupna mieszkania czy budowy domu, a także (co pewnie mocno powiązane) wiek urodzenia pierwszego czy drugiego dziecka. To też czas pierwszych większych awansów w pracy.

Wszystko to oczywiście sprzyja zakotwiczeniu się w jakimś miejscu i tym miejscem są przede wszystkim aglomeracje wielkiej piątki. W Warszawie, Krakowie i Wrocławiu liczba młodych ludzi wręcz więcej niż się podwoiła. Poza nimi oraz stolicami województw są dosłownie pojedyncze wyspy względnej stabilizacji demograficznej: Bielsko-Biała, Leszno i Koszalin. Wszędzie indziej widzimy odpływ młodych ludzi, który w niektórych powiatach przybiera postać wręcz exodusu. W podlaskim poza aglomeracją Białegostoku i Suwałkami w każdym powiecie obywa 25% lub więcej dorastających tam ludzi. Niewiele lepiej jest w warmińsko-mazurskim czy lubelskim. W każdym województwie poza małopolskim jest co najmniej jeden powiat, z którego zniknęła co najmniej 1/4 młodych.

Co ciekawe, w nieco starszej grupie wiekowej — tych, którzy urodzili się pod koniec lat 80. — migracje do dużych miast były mniej silne. Owszem, powiaty Polski Wschodniej wyludniały się niemal równie mocno co teraz, ale już na zachodzie kraju odpływ nie był aż tak dotkliwy. Pokolenie końcówki wyżu demograficznego częściej widziało dla siebie szansę w rodzinnych stronach — ich nieco młodsi koledzy i koleżanki już nie.

Te migracje widać jednak nie tylko w skali kraju. Możemy też je do pewnego stopnia prześledzić w ramach samych miast. Główny Urząd Statystyczny udostępnia bowiem dane o liczbie mieszkańców ze spisu powszechnego w rejonach statystycznych. Rejon statystyczny to, według definicji, jednostka mająca nie więcej niż 2700 mieszkańców (średnio ok. 1100) i nie więcej niż 999 mieszkań. Jest więc to dość mały obszar, który pozwala nam zobaczyć zmiany w ramach dzielnic miast.

Niestety, dane ze spisu podawane są tylko w 10-letnich grupach wieku (a więc np. 20-29 lat, 30-39 lat itd.), a nie w pięcioletnich jak mapy powyżej. Mimo wszystko, możemy na mapach zobaczyć zmieniające się z wiekiem preferencje Polaków co do miejsca zamieszkania.

Zacznijmy od dwudziestolatków. Jak wiemy, koncentrują się oni w największych miastach — szczególnie tych z wielkiej piątki, ale nie tylko. Na mapach poniżej możemy zauważyć, że młodzi Polacy nie tylko wybierają miasta, ale dodatkowo wybierają centralne dzielnice tych miast. Widać to szczególnie dobrze w aglomeracji śląskiej i Łodzi, gdzie ceny mieszkań są bardziej przystępne, więc młodzi ludzie nie są spychani do dzielnic peryferyjnych wbrew swoim preferencjom.

W grupie wiekowej trzydziestolatków sytuacja jest już jednak wręcz odwrotna — ludzie zakładający rodziny i szukający większych mieszkań czy domów są zmuszeni osiedlać się dalej od centrum, gdzie ceny za metr są niższe. Warto jednak zauważyć, że te rozlewanie się populacji nie zachodzi w takim samym nasileniu w różnych miastach. Mocno rozlewają się Wrocław i Poznań (uwaga: w przypadku przedmieść Poznania nie można bezpośrednio porównać niektórych rejonów, bo zostały podzielone w okresie międzyspisowym — zaznaczam je kreskami, ale warto uzmysłowić sobie, że jeśli rejon musiał być podzielony, to znaczy, że jego populacja wzrosła), nieco słabiej Warszawa, Trójmiasto i Łódź, a najsłabiej Kraków.

Wreszcie, wśród czterdziestolatków parcie na przedmieścia nie słabnie — a co więcej, o ile trzydziestolatkowie zazwyczaj przeprowadzają się tuż za miasto, to ich nieco starsi koledzy i koleżanki budują lub kupują domy na coraz dalszych przedmieściach.

Niestety, o ile dla przeciętnej rodziny dom z ogrodem faktycznie może często być lepszą opcją od mieszkania w mieście (szczególnie, że w Polsce mieszkania to klitki, a pod miastem za tę samą cenę można mieć 2x większą powierzchnię), to dla społeczeństwa, jednostek samorządu terytorialnego i państwa (ale także dla dzieci takich par, które kiedyś wejdą w wiek nastoletni), bilans suburbanizacji jest jednoznacznie negatywny. Szczególnie w kraju takim jak Polska, gdzie z jednej strony rozwój przedmieść jest kompletnie chaotyczny, a z drugiej mierzymy się z wielkim wymieraniem, prędzej czy później skończy się to bankructwem gmin, obniżeniem poziomu życia i niszczejącymi, pustymi domami i mieszkaniami.

Ten wpis powstał dzięki Patronom i subskrybentom Kartografii Ekstremalnej. Zostając jednym z nich, otrzymasz dostęp do wartościowych artykułów ukrytych za paywallem.

Tylko w ostatnich tygodniach pisaliśmy m. in. o tym, jak polskie mieszkania odstają powierzchnią od tych na Zachodzie, skąd i dokąd przeprowadzali się Polacy w 2024 oraz o małych gminach, które istnieją tylko po to, żeby dawać pracę lokalnym urzędnikom. Z kolei obecnie pracujemy m. in. nad materiałem opisującym, co konkretnie dla przeciętnego człowieka oznacza wyludnianie się Polski w najbliższych dekadach oraz o tym, czy kluczem do większej liczby dzieci jest budowa domów jednorodzinnych.

Jeśli chcesz zostać subskrybentem KE, z okazji Black Friday do 1 grudnia możesz kupić roczną prenumeratę z 50-procentową bonifikatą korzystając z linku poniżej: https://www.kartografia-ekstremalna.pl/BF2025

Subscribe now

PS. Jeśli wolisz zapłacić BLIKiem lub przelewem, rozważ zostanie naszym patronem na Patronite.

W Polsce mamy niecałe 2,5 tys. gmin — to stosunkowo mało w porównaniu z innymi krajami europejskimi (w Niemczech, o podobnej do Polski powierzchni, jest ich około 11 tys.; w małej Austrii — ponad 2 tys.), ale też obowiązki spoczywające na polskiej gminie są większe niż w innych krajach. Polskie gminy odpowiadają między innymi za ład przestrzenny, transport zbiorowy, edukację na poziomie podstawowym czy usługi komunalne. Każda gmina w Polsce musi mieć wójta, burmistrza lub prezydenta na jej czele oraz radę gminy (względnie miasta) z minimum 15 członków. Gminy w Polsce dysponują budżetem, na który składają się przede wszystkim dochody własne (czyli to, co gmina zbierze z podatków bezpośrednio, a także część podatku PIT i CIT opłaconego przez mieszkańców i firmy z terenu gminy) oraz subwencje (czyli środki, które budżet państwa przekazuje gminom na realizację konkretnych działań, przede wszystkim utrzymanie szkół).

Problem w tym, że w Polsce wiele gmin istnieje tylko po to, żeby zapewnić lokalnej elicie stosunkowo dobrze płatne, bezpieczne posady.

Te gminy nie mają środków na inwestycje, coraz częściej przestają mieć nawet środki na bieżące funkcjonowanie. Co gorsza, takie gminy nie mają też środków na to, by przygotować tereny pod inwestycje podmiotów zewnętrznych — nie mają możliwości uzbrojenia terenu, komasacji gruntów czy promocji swoich terenów inwestycyjnych, bo zwyczajnie cały budżet zjada bieżące funkcjonowanie gminy. Czy można coś temu zaradzić? Owszem — można te gminy połączyć z innymi.

Po co nam gminy-duble zamiast miejsko-wiejskich?

Zacznijmy od tego, gdzie zmiany — i powiązane z nimi oszczędności — można by przeprowadzić najłatwiej. Zazwyczaj bowiem istnienie małych gmin usprawiedliwia się koniecznością zachowania względnej bliskości do urzędu gminy. W Polsce istnieją jednak 143 pary gmin (czyli 286 gmin ogółem), gdzie małe miasteczko otoczone jest gminą wiejską o tej samej nazwie, również z siedzibą w tymże miasteczku.

Weźmy na przykład Rejowiec Fabryczny w lubelskim. To bardzo szybko wyludniający się teren, który nigdy nie był specjalnie gęsto zaludniony. Z jakiegoś powodu istnieje tam jednak osobna gmina dla miasta Rejowiec Fabryczny (niecałe 4 tys. mieszkańców) i osobna gmina wiejska Rejowiec Fabryczny (3,9 tys. mieszkańców) z siedzibą właśnie w Rejowcu Fabrycznym — i to nie byle gdzie w Rejowcu, tylko w dokładnie tym samym budynku, co siedziba urzędu miasta! Trudno więc argumentować, że mieszkańcy gminy wiejskiej Rejowiec Fabryczny muszą mieć osobną gminę, żeby mieć bliżej do urzędu.

Po co więc w tym miejscu dwie gminy? Można pokusić się o stwierdzenie, że właśnie tylko po co, żeby zapewnić lokalnej elicie przysłowiowe ciepłe posadki. Okazuje się, że możemy to twierdzenie przynajmniej częściowo poprzeć danymi. W Polsce istnieje bowiem instytucja gminy miejsko-wiejskiej, która byłaby idealna dla sytuacji takich jak w Rejowcu — małe miasto otoczone obszarami wiejskimi. Jak wynika z danych porównawczych, takie gminy są bardziej efektywne finansowo od sytuacji, gdzie są dwie gminy. Jest to intuicyjne — nie trzeba duplikować wielu stanowisk — jednak dla zobrazowania sytuacji na wykresie poniżej pokazuję wydatki na administrację publiczną w gminach miejsko-wiejskich oraz połączone wydatki na ten cel w parach gmin w takiej sytuacji jak w Rejowcu (czyli małe miasto będące osobną gminą od wiejskiej gminy obwarzankowej obok).

W dwóch gminach składających się na Rejowiec Fabryczny i jego obwarzanek w 2024 roku wydatki na administrację publiczną wyniosły 7,6 mln zł. Dla porównania, w hipotetycznej gminie miejsko-wiejskiej o tej samej populacji, wydatki te wyniosłyby tylko 6,8 mln zł, a więc oszczędność rzędu 10%. A dwie gminy Rejowiec Fabryczny są akurat w miarę oszczędne — są miejsca, gdzie wydatki na administrację publiczną przekraczają 1000 zł na mieszkańca. Widać też wyraźnie, że czym mniejsza gmina, tym procentowo większe oszczędności.

A te w skali kraju są spore. Gdyby każdą parę gmin takich jak Rejowiec Fabryczny zamienić na gminę miejsko-wiejską, rocznie samorządy zaoszczędziłyby 282 mln zł, czyli około 9% wydatków tych gmin na administrację. Nie jest to może ogromna liczba (ok. 55 zł na mieszkańca), ale wraz z wyludnianiem się kraju koszty administracyjne będą zjadać coraz większą część budżetu.

Gminy niesamodzielne

Już dzisiaj z resztą wiele gmin przeznacza pokaźną część swojego budżetu na administrację publiczną. Poniższa mapa pokazuje, jaki procent dochodów własnych gminy przeznacza się na administrację publiczną - w aż 313 gminach pensje urzędników i utrzymanie urzędu zabierają więcej, niż te dochody! W takich wypadkach różnica, a także wydatki na wszystko inne (jak drogi, zdrowie czy bezpieczeństwo publiczne), muszą być pokrywane przez dotacje z budżetu państwa. W kolejnych 143 gminach jest niewiele lepiej (75-100% dochodów własnych), a łącznie aż 777, czyli aż blisko 1/3 wszystkich gmin, przeznacza na administrację publiczną ponad połowę dochodów własnych.

Gwoli ścisłości, należy zauważyć, że dochody własne gminy to niekoniecznie wszystkie dochody podatkowe uzyskane z terenu gminy. Gmina otrzymuje bowiem tylko 37,89% podatku PIT płaconego przez jej mieszkańców, zaledwie 6,71% podatku CIT odprowadzonego przez firmy zarejestrowane na jej obszarze i 0% podatku VAT. Jednak oczywiście budżet państwa zatrzymuje te pieniądze u siebie, bo są one potrzebne na inne, ogólnokrajowe cele, jak budowa i utrzymanie infrastruktury, obronność czy edukacja (ta ostatnia w dużej mierze wraca do gmin, ale w formie subwencji celowej — może być wydana tylko na oświatę właśnie).

Nietrudno domyślić się też, że im mniejsza gmina, tym wyższy odsetek jej dochodów własnych jest przeznaczany na administrację. Na poniższym wykresie widzimy tę zależność (uwaga — skala jest logarytmiczna dla poprawy czytelności). Ale widzimy także, że linie trendu dla różnych typów gmin też są na różnych poziomach. Gminy miejskie są bardziej efektywne niż miejsko-wiejskie, a te z kolei są bardziej efektywne niż gminy wiejskie.

W przypadku wielu gmin nie będzie jednak innej możliwości niż łączenie mikroskopijnych gmin wiejskich w większe. I tak jak wspomniałem wcześniej, tutaj wiele osób podnosi argument odległości do urzędu miasta. I faktycznie, w wielu miejscach kraju gęstość zaludnienia jest na tyle mała, że żeby zapewnić rozsądny dojazd do urzędu gminy, gminy muszą być powierzchniowo małe.

Ale nie wszędzie tak jest. Na mapie poniżej mamy zaznaczone gminy wiejskie o gęstości zaludnienia minimum 100 osób na km kw. — to całkiem wysoka wartość, bo średnia dla Polski (a więc wraz z gęsto zaludnionymi miastami) jest tylko o 20% wyższa.

Widać wyraźnie, że oprócz obwarzanków dużych (i niektórych małych) miast, zagłębiem tego typu gmin jest Małopolska i Podkarpacie, ale nie tylko — podobne gminy znajdziemy też w lubelskim, świętokrzyskim czy łódzkim, gdzie wiele z nich finansowo ugina się pod ciężarem utrzymania administracji. Jest więc potencjał do konsolidacji.

Przyszłość wymusi nowy model funkcjonowania gmin

Wreszcie, warto rozprawić się z oczekiwaniami co do tego, czemu gmina musi być blisko. Okazuje się bowiem, że poza odebraniem dowodu co 10 lat, kontakt przeciętnego człowieka z urzędem jest niemal zerowy — nawet podatki od nieruchomości czy rolne, jeśli nie chce się płacić elektronicznie, można uiścić u sołtysa. Czy dostęp do urzędu gminy jest więc aż tak konieczny?

A to pytanie nie jest tylko retoryczne.

Na Twitterze Daniel Radomski, warty obserwowania inżynier z ciekawymi obserwacjami i opiniami, zamieścił kilka zdjęcia klimatyzatorów i pomp ciepła zamontowanych przy odnowionym urzędzie gminy Sypniewo na Mazowszu. Na jednym ze zdjęć widzimy dumną tablicę przypominającą, że inwestycja powstała ze środków Polskiego Ładu - rządowego funduszu inwestycji strategicznych. Kwota dofinansowania wyniosła 4,25 mln zł. Inny użytkownik Twittera, pod pseudonimem Kryspin, zauważył jednak, że ta gmina ma zaledwie 2,9 tys. mieszkańców, co jest spadkiem o ponad 26% przez ostatnie lata. Co więcej, o ile liczba emerytów w gminie utrzymuje się na w miarę równym poziomie, to liczba osób w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym spadła o 1/3.

Mamy tu więc do czynienia z gminą, która nie dość, że ledwo jest w stanie pokryć pensje urzędników z dochodów własnych (a już na utrzymanie dróg czy pomoc społeczną musi wykorzystywać subwencje z budżetu państwa), to w przyszłości będzie tam jeszcze gorzej, bo te dochody własne będą wzrastały wolniej niż inflacja, jeśli w ogóle będą wzrastały. A warto zauważyć, że mimo szybkiego spadku liczby mieszkańców, liczba urzędników jest na stałym poziomie. Powiat makowski, w którym leży Sypniewo, stracił od grudnia 2022 już 2,5% mieszkańców, ale za to liczba urzędników wzrosła z 1375 do 1474.

W takim przypadku warto zapytać — co jest strategicznego w budowie nowego urzędu gminy w gminie takiej jak Sypniewo? Inwestycja, sfinansowana przez podatników z całej Polski, już dzisiaj wydaje się przeskalowana, a w przyszłości będzie służyć coraz mniejszej liczbie mieszkańców. W pierwszym półroczu tego roku w Sypniewie urodziło się o połowę mniej dzieci niż w tym samym czasie rok temu, a rok temu urodziło się tam 40% mniej dzieci niż ledwie 5 lat temu. Sypniewo nie jest jedyne — jak pisaliśmy ostatnio w naszym wpisie o realiach katastrofy demograficznej w Polsce, w coraz większej liczbie gmin na świat przychodzi ledwie po kilka dzieci w roczniku.

To kluczowe do funkcjonowania gmin nie tylko dlatego, że w przyszłości ci ludzie mieliby stać się podatnikami, ale też dlatego, że jednym z głównych zadań gmin jest organizacja oświaty na poziomie podstawowym. Gmina musi prowadzić szkołę podstawową, nie może oddać tej kompetencji powiatowi. Jak jednak może wywiązać się z tego obowiązku, jeśli w całej gminie w roczniku jest jedna czy dwie osoby, a w niektórych rocznikach wręcz żadna?

Realia demograficzne i gospodarcze prędzej czy później zmuszą gminy do konsolidacji. Lepiej zrobić to już dzisiaj, kiedy ten proces może być stopniowy, zaplanowany i bez szkód dla mieszkańców, niż czekać aż system upadnie pod naporem ciężarów finansowych.

Póki co jednak idziemy oczywiście w odwrotnym kierunku — w tym roku utworzono na przykład gminę Szczawa (1,8 tys. mieszkańców) w woj. małopolskim, wyodrębnioną z dotychczasowej gminy Kamienica (5,9 tys. mieszkańców).

Subscribe now

Główny Urząd Statystyczny opublikował najnowsze dane o ludności Polski, według stanu na 30 czerwca bieżącego roku. Pokazują one obraz katastrofy:

• Urodziło się zaledwie 115.755 dzieci — o 7,9% mniej niż rok wcześniej

• Zmarło 208.364 osób — o 2,5% więcej niż rok wcześniej

• Saldo migracji zagranicznych nieco się poprawiło — z 4.286 w pierwszym półroczu zeszłego roku do 5.574 osób w tym

• Ogółem liczba ludności Polski zmniejszyła się w pół roku o 87.035 osób, czyli tak, jakby zniknęło Jastrzębie-Zdrój czy Słupsk. Rok wcześniej w tym samym czasie też był spadek, ale o 73.437 osoby, a więc o mniejsze miasto (takie wielkości Konina czy Mysłowic).

Oczywiście, nie wszędzie było tak samo źle, ale też w niektórych miejscach było jeszcze gorzej niż wskazują powyższe dane.

Najgorzej wygląda sytuacja z przyrostem naturalnym. Tylko w 6 powiatach (głównie podmiejskich, chociaż także w Rzeszowie) było więcej urodzeń niż zgonów, za to w aż 36 powiatach na jedno urodzenie przypadały więcej niż trzy zgony, a w kolejnych 174 minimum dwa zgony! Razem to ponad połowa powiatów w kraju. Najbardziej szalone tempo wyludniania dotyka region sudecki, Zagłębie Dąbrowskie i wiele powiatów peryferyjnych w Polsce wschodniej.

Jak wielkie jest to pogorszenie statystyk niech świadczy fakt, że zaledwie 5 lat temu nie było ani jednego powiatu, w którym liczba zgonów byłaby wyższa od liczby urodzeń trzykrotnie lub więcej, tylko 20 powiatów, gdzie stosunek wynosił 2:1 lub więcej i 82 powiaty z dodatnim przyrostem naturalnym.

Ponieważ ubytek naturalny jest tak wielki, w I półroczu 2025 nie było ani jednego województwa, którego ludność się zwiększyła. Najbliżej było pomorskie, ale nawet tam liczba mieszkańców spadła o 713 osób (0,3 osoby na 1000 mieszkańców). Podobne tempo wyludniania osiągnęły też mazowieckie (-0,3) i małopolskie (-0,4). Na drugim końcu tabeli, w “spirali śmierci” znajdziemy z kolei świętokrzyskie (-4,7), lubelskie (-4,4) i łódzkie (-4).

I chociaż saldo migracji nie przezwyciężyło ubytku naturalnego w żadnym z województw, to nieco inaczej sytuacja wygląda na poziomie gmin i powiatów. Spójrzmy najpierw na dwie mapy gmin poniżej. Po lewej widzimy przyrost naturalny — było tylko 319 gmin (lub części gmin w przypadku gmin miejsko-wiejskich), w których był on dodatni lub wyniósł zero. Nawet ostatnie bastiony dodatniego przyrostu naturalnego — Kaszuby, Wielkopolska i okolice Nowego Sącza — bądź to zbladły, bądź kompletnie zanikły. Po prawej mapa ma już znacznie więcej zielonego. To saldo migracji — ciągle jest w Polsce sporo gmin, które mają je pozytywne. Szczególnie oczywiście wyróżniają się gminy podmiejskie dookoła miast tzw. wielkiej piątki, ale także większości pozostałych miast wojewódzkich.

Jeśli połączymy te mapy razem, zobaczymy coś ciekawego. O ile na mapach powyżej mieliśmy sporo gmin ze średnimi zmianami liczby mieszkańców z powodu salda migracji czy przyrostu naturalnego — rzędu 2-5 czy 5-10 osób na 1000 mieszkańców — to na mapie poniżej mamy de facto dwie Polski stojące ze sobą w ogromnym kontraście. Zdecydowana większość gmin jest albo w najgorszej albo w najlepszej kategorii, czyli albo ujemny przyrost naturalny i ujemne saldo migracji potęgują się tam wzajemnie, albo lekko ujemny przyrost naturalny jest z nawiązką równoważony przez dodatnie saldo migracji.

Nietrudno domyślić się, że w tej drugiej kategorii znajdziemy aglomeracje wielkiej piątki i tereny podmiejskie pozostałych miast wojewódzkich (choć raczej z wyjątkiem Gorzowa, Kielc, Katowic, Opola i Torunia). W tej pierwszej jest natomiast prawie cała reszta kraju, prowincja, która dosłownie umiera na naszych oczach.

Same miasta też nie są w najlepszej formie. W pierwszym półroczu bieżącego roku były tylko cztery miasta na prawach powiatu, których liczba ludności wzrosła:

• Kraków (+1422), Gdańsk (+509) i Warszawa (+190) wzrosły w całości dzięki dodatniemu saldu migracji (tzn. przyrost naturalny był ujemny, ale saldo migracji zrekompensowało go z nawiązką)

• Rzeszów — prawdziwy ewenement — wzrósł o 223, w tym 58 dzięki dodatniemu przyrostowi naturalnemu i 165 dzięki dodatniemu saldu migracji

Wszędzie indziej były większe lub mniejsze spadki. Najszybciej wyludniały się Włocławek, Konin i Chełm (ponad 0,8% w pół roku!).

Warto jednak na krótko wrócić do tych miast, które zyskały mieszkańców. Bo nawet na tym małym przykładzie widzimy, jak wyludnianie się prowincji prędzej czy później dosięgnie duże miasta. Czemu Kraków jest przed Warszawą, mimo że jest mniejszym miastem i mimo wszystko oferuje mniejsze możliwości niż stolica? Odpowiedź jest prosta — Kraków w swoim zasięgu oddziaływania jeszcze ma powiaty i gminy, które są stosunkowo młode i mają młodych ludzi do wysłania do tego miasta. Warszawa już tego komfortu nie ma — wydrenowała byłą Kongresówkę do cna. W przyszłości będzie tylko gorzej. Jeśli trendy z pierwszego półrocza utrzymają się do końca roku, w 2025 w całej Polsce na świat przyjdzie mniej dzieci niż obecnie osób z rocznika 1983 mieszka tylko w siedmiu największych aglomeracjach miejskich!

To jest wręcz trudne do wyobrażenia. Rocznik 1983 był rekordowy, to fakt, ale generalnie roczniki lat 80. i wczesnych 90. były dwu- a nawet trzykrotnie ludniejsze niż obecnie rodzące się roczniki. Jak ma funkcjonować Polska za 30 lat, kiedy popyt na wszystko, od mieszkań, przez autobusy, samochody (ale i podaż pracy) będą trzykrotnie mniejsze niż dzisiaj? Nie wspominając o niektórych gminach (obecnie są cztery: Nowe Warpno, Krynica Morska, Dubicze Cerkiewne i Baligród), w których w tym roku nie urodziło się jeszcze żadne dziecko, zaś w kolejnych 26 urodziły się co najwyżej trzy. Gdzie do szkoły pójdą te dzieci, jak nauczą się pracy w grupie?

Na koniec jeszcze ciekawostka. Demografia ma to do siebie, że długo wydaje się, że nie jest tak źle, ale potem zapaść uderza nagle i z ogromną siłą. Przykładowo, województwo śląskie od dekad ma znacznie gorszy współczynnik dzietności niż małopolskie (choć dystans się zmniejsza), a od dwóch dekad dochodzi do tego ujemne saldo migracji, kiedy w małopolskim (dzięki Krakowowi) jest dodatnie. I w tym roku widać tego szokujące efekty — w śląskim urodziło się mniej dzieci niż w małopolskim (a także w wielkopolskim, ale to na marginesie), mimo że śląskie ciągle ma o 1/4 (blisko milion osób) mieszkańców więcej niż małopolskie.

Jeśli spojrzymy na piramidę wieku ludności, przyczyna robi się jaśniejsza — śląskie ma po prostu dużo starych ludzi, ale wśród młodych jest już ich mniej więcej tyle samo, przez to, że ci starsi w śląskim mieli mniej dzieci, a te, które mieli, często wyjechały do małopolskiego. Kolejne pokolenie w śląskim będzie mniejsze niż w małopolskim, w którym i tak kolejne pokolenie będzie o połowę mniejsze niż to, które dzisiaj zaczyna mieć dzieci. Jeśli nic się nie zmieni, za 100-150 lat Polaków już praktycznie nie będzie — ani w śląskim, ani w małopolskim.

Tak jak my żyła większość znanych mi ludzi. Oczywiście byli jacyś znajomi rodziców, którzy zbudowali dom i w cztery osoby mieszkali na 100-120 metrach, ale z drugiej strony byli też tacy znajomi rodziców, którzy w cztery osoby mieszkali w 40-metrowym mieszkaniu w bloku czy familoku. Generalnie — nasza sytuacja mieszkaniowa była dla mnie przeźroczysta: ani zła, ani dobra, po prostu normalna.

Pierwszy moment zastanowienia przyszedł kiedy pojechałem w gimnazjum na wymianę do Francji. Byliśmy w miasteczku Mazamet na południu kraju, u stóp Czarnych Gór (Montagne Noire). To malownicza, ale niespecjalnie zamożna okolica - porównać ją można do polskiego przedgórza sudeckiego. Mazamet było kiedyś centrum włókiennictwa, ale przemysł upadł, okolica się wyludnia. Francuska rodzina, u której mieszkałem, była społecznie podobna do mojej: mama dojeżdżająca do pracy do miasta powiatowego obok, tata będący piekarzem na miejscu, “mój” Francuz i jego brat, którego nigdy nie poznałem, bo był na studiach. Po przyjeździe, dostałem pokój brata, a w nim łóżko podwójne, duża szafa w zabudowie, biurko gamingowe. Szczególnie uderzyło mnie to podwójne łóżko — widywało się takie w amerykańskich filmach, ale wydawało się to przesadzone, względnie typowo amerykańskie, a tu okazuje się, że Francuzi mieszkają podobnie.

Kilka lat później, już w liceum, pojechałem na wymianę tym razem do Niemiec, do miasta Marl w Nadrenii Północnej-Westfalii (NRW). NRW to bardzo podobny do Górnego Śląska obszar, do tego posiadający z naszym regionem bardzo silne związki rodzinne i kulturowe (dość powiedzieć, że spośród wszystkich połączeń z polskich lotnisk, jedyne spoza Warszawy w top 10 wg liczby przewiezionych pasażerów to lot relacja Katowice-Dortmund). I tu okazało się podobnie — dostałem pokój “mojego” Niemca, który zajmował pół poddasza, dobre 25 metrów.

Okazało się, że to jednak u nas jest nienormalnie ciasno, a nie tam nienormalnie przestronnie. Moje doświadczenia nie są wyjątkowe. Polska jest w czołówce jeśli chodzi o odsetek populacji zamieszkującej przepełnione mieszkania — mieszka tak aż 1/3 z nas.

Co gorsza, mimo wzrostu zamożności Polaków, sytuacja pod wieloma względami się nie poprawia. To problem dla przyszłości naszego kraju: od zwyczajnej ciasnoty i związanymi z nią patologiami społecznymi, po nakręcanie polskiej demograficznej spirali śmierci.

Zacznijmy od tej ostatniej. Nie będzie chyba kontrowersyjnym stwierdzenie, że w dzisiejszych czasach nikt nie chce wychowywać dzieci na dwóch pokojach. Polska nie jest tu wyjątkiem. W USA od dłuższego czasu toczy się dyskusja o tym, czy rosnąca niedostępność domów jednorodzinnych powoduje spadek dzietności, który do tej pory był w tym kraju na znacznie wyższym poziomie niż w innych krajach rozwiniętych. Bez zaskoczeń, niedawne badanie z USA pokazało, że im więcej miejsca, tym więcej dzieci — i ta zasada obowiązuje nie tylko w domach jednorodzinnych, ale też w mieszkaniach.

W Polsce nie mamy dobrych danych na niskim poziomie agregacji, jak w USA, ale nawet na poziomie powiatów widać istotną (0,4-0,45) zależność współczynnika dzietności od wielkości mieszkań (czy domów). Te powiaty, w których mało jest dużych mieszkań, mają najniższe wskaźniki dzietności. Co więcej, tę korelację napędzają konkretnie miasta. W powiatach ziemskich tej korelacji praktycznie nie ma (współczynniki poniżej 0,15), bo większość lokali (domów) ma tam ponad 100 metrów powierzchni.

Oznacza to, że kluczem do poprawienia wskaźników demograficznych w Polsce, przynajmniej tej ich części, która zależy od mieszkalnictwa, jest poprawa sytuacji mieszkaniowej w miastach.

Nie powinno to być wielkim zaskoczeniem — ostatnie dwie dekady to masowy napływ młodych ludzi do miast. W miastach można dobrze zarobić, jest wiele rozrywek, jest dostęp do lepszych usług publicznych, większa pula potencjalnych partnerów czy znajomych, a także — co według mnie nie bez znaczenia1 — mniej społecznej kontroli ze strony otoczenia. Ponieważ dzieci mają ludzie młodzi, trzeba rozwiązać ich problemy w miastach, jeśli chcemy, żeby Polacy mieli dzieci.

Tymczasem mamy tutaj ogromny problem. Bo w miastach co do zasady mieszka się raczej w mieszkaniach, a nie domach jednorodzinnych, a w Polsce te mieszkania są mikroskopijne.

Spójrzmy na dane. Średnia powierzchnia lokalu mieszkaniowego w Polsce wynosi niecałe 75 m2, czyli mniej niż w Niemczech czy Francji (ponad 100 m2), ale nie tak źle w porównaniu z Szwecją czy Wielką Brytanią (80-90 m2). Jednak jeśli rozróżnimy na domy (wolnostojące, bliźniaki, szeregowce itd.) i mieszkania (w blokach, kamienicach itd.), sytuacja nie mogłaby być bardziej różna. Przeciętny dom w Polsce ma 108,5 m2, zaś mieszkanie jest ponad dwukrotnie mniejsze — ledwo 51,1 m2!

Wśród dużych europejskich miast, polskie generalnie są na samym dole jeśli chodzi o odsetek dużych, rodzinnych mieszkań.

Co więcej, tego problemu nie możemy zepchnąć na PRL. Fakt, PRL budował małe mieszkania, nawet w porównaniu do innych krajów socjalistycznych. Ale w III RP wcale nie budujemy większych. W 2024 w miastach wielkiej piątki deweloperzy oddali do użytku 38 tys. mieszkań. Przeciętne miało zaledwie 56 metrów kwadratowych i 2,6 izby (izba to pokój lub kuchnia z oknem, z wyjątkiem łazienek czy przedpokojów). To nie wyjątek. Ogółem latach 2012-21 w dwunastu największych rynkach mieszkaniowych Polski oddano do użytku aż 447 tys. mieszkań, ale tylko 70,8 tys. (niecałe 16%) z nich miało ponad 80 m2, a powyżej 100 m2 była już naprawdę garstka.

W przypadku deweloperów dochodzi kwestia tego, że w ostatnich dekadach przestali oni budować budynki na planie klatkowym, a zaczęli na planie hotelowym. Co to oznacza? Większość bloków z czasów PRL czy wcześniej kamienic ma klatkę schodową (czasem z windą) wokół której “zawijają się” mieszkania. Pozwala to na stworzenie mieszkań z ekspozycją na dwie strony świata nawet mimo stosunkowo małego metrażu. Dla odmiany plan hotelowy zakłada długi korytarz przez cały budynek, po którego dwóch stronach są mieszkania. Tylko mieszkania na skrajnych ścianach mają więc szansę na ekspozycję na więcej niż jedną stronę. Ten model jest standardem w Ameryce Północnej, gdzie wymuszają go normy przeciwpożarowe i w ostatnich latach spotyka się z ogromną krytyką jako główne ograniczenie w budowie większych, rodzinnych mieszkań. Ale i w Polsce z jakiegoś powodu stał się standardem, wraz z dobrodziejstwem inwentarza.

Na przykład w wieżowcu Opolska 27 budowanym obecnie w Katowicach deweloper ma mieszkanie 65-metrowe (a więc odpowiednie na 3, a może nawet 4 pokoje), ale z powodu ekspozycji na tylko jedną stronę świata da się tam zrobić tylko dwa pokoje. Co więc robi deweloper? Reklamuje to mieszkanie jako de facto dwie kawalerki.

Ale nie tylko deweloperzy są tu winni. W ich przypadku można przynajmniej nieco ich rozgrzeszyć tym, że oni muszą mieszkanie sprzedać, a z powodu cen najlepiej schodzą mieszkania małe, często pod inwestycje.

Gorzej, że podobnie jest z mieszkaniami budowanymi przez podmioty publiczne. W mojej rodzinnej miejscowości w tym tygodniu ogłoszono rozpoczęcie przygotowań do inwestycji przez Społeczną Inicjatywę Mieszkaniową (SIM) Śląsk Południe. SIM-y mają w założeniu oferować mieszkania osobom w luce czynszowej, czyli tym, którzy mają zbyt wysokie dochody na uzyskanie mieszkania socjalnego, ale zbyt niskie na kupno mieszkania na kredyt na wolnym rynku. Problem w tym, że w ogłoszonej inwestycji największe mieszkanie ma mieć… 57 metrów kwadratowych. A więc będzie to co najwyżej mieszkanie trzypokojowe.

Nie inaczej jest gdzie indziej. W zasiedlanym obecnie budynku SIM-u w Chorzowie największe mieszkania są nieco większe (72 m2), ale też mają tylko trzy pokoje, czyli realnie są dla rodzin co najwyżej trzyosobowych (szczególnie, że pokój dziecka jest mikroskopijny, nawet jakby chcieć to nie da się tam praktycznie wstawić drugiego łóżka).

Z kolei na osiedlu na katowickim Burowcu, realizowanym przez Fundusz Mieszkań dla Rozwoju we współpracy z katowickim TBS-em, gdzie potencjalni najemcy mogą skorzystać z rządowych dopłat do czynszu, na 524 mieszkania ogółem, czteropokojowych (większych nie ma) jest tylko 88, czyli mniej niż… kawalerek. We Włocławku, chwalonym przez część komentariatu za dobrą politykę mieszkaniową, w sztandarowej inwestycji przy ulicy Celulozowej największe mieszkania też będą miały tylko 73 metry, zaś przeciętne mieszkanie ma mieć zaledwie 54 metry.

A można inaczej. Weźmy przykład z Francji. Na przykład w 18. dzielnicy Paryża w 2020 ukończono budowę bloku mieszkalnego z 72 mieszkaniami, 2 sklepami i żłobkiem. Spójrzmy na rozkłady mieszkań na typowym piętrze. Gmina i architekci chcieli osiągnąć zróżnicowaną tkankę społeczną, a więc mamy: jedną kawalerkę i jedno mieszkanie dwupokojowe (dla osób samotnych, pewnie studentów albo przeciwnie — starszych, może wdów albo wdowców), dwa trzypokojowe dla rodzin dopiero się tworzących, ale też aż pięć mieszkań czteropokojowych dla typowych rodzin 2+2. Nie powinno dziwić, że Francuzi znacznie częściej niż Polacy decydują się na potomstwo.

Przykład Francji podałem tu nie bez powodu. Obok Polski jest to kraj budujący najwięcej lokali mieszkalnych w Unii Europejskiej. Różnica polega na tym, że we Francji poza budowaniem, myśli się także o innowacjach w budownictwie — o tym, jak obniżyć koszta budowy mieszkań oraz jak wyjść naprzeciwko wyzwaniom związanym z ochroną klimatu czy oszczędzaniem energii. Te działania przynoszą wymierne efekty, na przykład rosnący udział drewna i prefabrykatów w budownictwie, co obniża koszty (w Paryżu powstał nawet 50-metrowy drewniany wieżowiec) i przygotowuje francuskie budownictwo na zaostrzające się normy środowiskowe.

Efekty były także w przypadku tego konkretnego budynku. Kosztował on bowiem mniej niż 8 tys. zł za metr (niecałe 40 mln zł po obecnym kursie za 5,5 tys. metrów kwadratowych powierzchni). Zakładam, że grunt był darmowy od gminy, ale nawet dodając jego cenę, na poziomie około 20-30% kosztów budowy (takie wartości przedstawiają deweloperzy), dalej mieścimy się w poniżej 10 tys. zł za metr, i to za budynek wykończony od środka, a nie w standardzie deweloperskim. Dla porównania, niemalże identyczna w skali (także 72 mieszkania, choć znacznie mniejsze), w podobnym otoczeniu (ciasna działka między istniejącą zabudową) i przy podobnym sposobie finansowania (publiczne, z działką przekazaną przez miasto) inwestycja komunalna przy Stolarskiej 6 w Warszawie kosztowała ok. 7,2 tys. za metr, a więc tylko minimalnie mniej, przy znacznie niższych kosztach robocizny w Polsce.

W Polsce kolejne rządy chwalą się wolumenem oddawanych mieszkań, ale za ich liczbą niekoniecznie idzie ich jakość, a już na pewno nie ich wielkość. Co więcej, mimo wpompowania w betonowe złoto dziesiątek miliardów złotych, polski sektor budowlany nie może pochwalić się prawie żadnymi innowacjami, może z wyjątkiem jakichś w budownictwie indywidualnym. To ogromna stracona szansa. I ogromny ciężar, który będzie z nami przez kolejne dziesięciolecia.

Ale temat ten w sieci rozbudził szerszą dyskusję. Czemu w ogóle potrzebne jest to obniżenie minimalnego dystansu? Wiele komentujących, szczególnie po prawej stronie, zauważa, że w innych krajach jak Niemcy, ten minimalny dystans jest wyższy (co nie jest do końca prawdą, ale już to pomińmy). Sam na szybko w portalu X odpowiedziałem jednej osobie zadającej to pytanie obrazowym przykładem:

Oczywiście, nie przekonało to znawców urbanistyki i planistyki niemieckiej. Dowiedziałem się na przykład, że Imielin to obszar górski (w rzeczywistości to płaski jak Kansas płaskowyż) czy że Imielin leży blisko dużych miast, a Ahrensboek nie (odpowiedziałem z przykładem odwrotnym, tzn. przedmieścia Berlina v. środek niczego w Polsce środkowej i w odpowiedzi przeczytałem, że volkslista już czeka).

Spróbujmy więc pokazać to na nieco większym przykładzie. Porównajmy z jednej strony województwo łódzkie w Polsce, a z drugiej kraj związkowy Turyngia. To jednostki dość podobne: łódzkie jest o około 12% większe, ale też jednocześnie o 12% ludniejsze, dzięki czemu gęstość zaludnienia w obu jest praktycznie identyczna (minimalnie wyższa w Turyngii).

Jeśli jednak spojrzymy na teren zabudowany w obu regionach, zobaczymy znaczną różnicę w tym, jak on wygląda. W Turyngii mamy urbanistykę typową dla Niemiec, Węgier, Słowacji czy Czech: skupiska budynków (miejscowości) otoczone terenami całkowicie niezamieszkałymi (polami i lasami) aż do następnej miejscowości. Na zdjęciu satelitarnym poniżej u góry po prawej jest farma wiatraków — położona niecały kilometr od najbliższych zabudowań, bo zwyczajnie między dwoma miejscowościami były ponad dwa kilometry całkowicie niezabudowanej przestrzeni.

W łódzkim dla odmiany mamy zabudowę typową dla Polski — po prostu chaos. Domy są wszędzie — nie ma ich skupisk, przez co trudno znaleźć jakiś większy obszar niezabudowany.

Te przykłady powyżej nie są jakoś specjalnie wyselekcjonowane. Jeśli stworzymy mapę budynków w obu regionach, zobaczymy, że taki typ zabudowy jest typowy dla całego landu czy województwa.

Łódzkie to — mimo stosunkowo niskiej gęstości zaludnienia, szczególnie jeśli odejmiemy samą Łódź — niekończący się obszar zabudowany. W Turyngii jadąc autem wjeżdżamy do miejscowości, po 300 metrach ją opuszczamy i potem mamy 1-2 km obszaru kompletnie niezabudowanego aż do następnej miejscowości. Widać to na kolejnej mapie — dróg krajowych, wojewódzkich i powiatowych (oraz ich niemieckich odpowiedników) pokolorowanych według ograniczenia prędkości. Polecam tę mapę przybliżyć. Zobaczymy, że w Turyngii małe miejscowości nie mają obwodnic, ale przejazd przez nie jest błyskawiczny, bo są skupione, więc ograniczenie do 50 km/h obowiązuje przez ledwie kilkaset metrów, by zaraz wrócić do 90 km/h. W łódzkim dla odmiany prawie nigdy nie wyjeżdża się z terenu zabudowanego.

Owszem, część tego chaosu wynika z innej historii osadniczej. Ale to nie jest tak, że II RP, PRL (choć ten przynajmniej minimalnie ucywilizował zabudowę w miastach powiatowych), a już szczególnie III RP zrobiły cokolwiek, by ten chaos ogarnąć. Wręcz przeciwnie (i pisałem o tym już wcześniej), nowa zabudowa powstaje bez ładu i składu dookoła wszystkich większych i mniejszych miast, potęgując koszty.

Wiele osób skonfrontowanych z tym faktem odpowiada, że chyba chciałbym, żeby wszyscy mieszkali w chowie klatkowym, a oni wolą dom z ogrodem. Ale to jest fałszywa dychotomia. Po pierwsze, w Polsce można jak najbardziej mieszkać w bloku (“chowie klatkowym”) i jednocześnie w chaotycznej, pozbawionej usług okolicy. Wybitnym przykładem jest tu koniński dom seniora. Ale nawet abstrahując od tego, to nie jest tak, że Niemcy mieszkają w klatach. Niemcy mają średnio większe mieszkania, a na tych wioskach w Turyngii przecież też nie ma bloków, tylko domy jednorodzinne. Różnica polega na tym, że Helmut ma za płotem sąsiada Ericha, zaś Janusz ma za płotem wulkanizację, a z drugiej strony centrum logistyczne.

Ale chwila, jak to się przekłada na wiatraki? Otóż w prosty sposób. Wróćmy do map obu regionów i w kilku krokach pokażmy, gdzie można budować wiatraki. Na początek wydzielmy z obu regionów obszary chronione i lasy, gdzie wiatraków budować nie można.

W obu przypadkach obszary chronione w różny sposób stanowią około 1/3 powierzchni regionu (nieco więcej w Turyngii). Zostaje jednak sporo miejsca. Teraz jednak musimy odjąć obszary blisko zabudowań. I tu jest pies pogrzebany. Jeśli nie chcemy budować wiatraków w odległości 500 metrów od zabudowań1, w łódzkim (z powodu omawianego tutaj chaosu przestrzennego) pozbawiamy się praktycznie całego terenu regionu! W promieniu 500 metrów od zabudowań leży ponad 80% terenu łódzkiego, a doliczając obszary chronione, dostępny teren spada poniżej 5%. W Turyngii czarne plamy są o wiele bardziej widoczne.

A to przecież bufor 500 metrów od zabudowań — czyli ten, który prezydent zawetował. Jeśli zwiększymy ten bufor do obowiązujących teraz 700 metrów, w łódzkim na budowę wiatraków pozostają w zasadzie tylko tereny odkrywki kopalni Bełchatów (ale wiadomo, tam nie da się ich postawić) i dolina Bzury (tam też raczej zostałyby oprotestowane). W Turyngii dla odmiany mamy do zagospodarowania spokojnie około 10-15% powierzchni landu.

I to jest właśnie powód, dla którego nie możemy patrzeć się na inne kraje pod tym względem. W innych krajach nie ma chaosu, który sami sobie zafundowaliśmy podejściem spod znaku świętego prawa własności czy “wolności”. Te podejście będzie teraz ciążyło Polsce przez następne stulecia: paraliżując próby zorganizowania transportu publicznego, zamykając starych ludzi w ich domach, powodując dramaty dzieci, które w realiach kryzysu demograficznego będą musiały być dowożone po kilkanaście kilometrów do szkoły i tak dalej.

Co już zostało zepsute, nie naprawimy. Ale jeśli mieszkacie w podmiejskiej gminie, warto zainteresować się miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego i zobaczyć, czy — tak jak w większości gmin Polski — zakładają optymistycznie zwielokrotnienie populacji.

Ciekawiej jest jeśli spojrzymy na inne przeprowadzki. Zacznijmy od mapy przeprowadzek o 100 km i dalej od poprzedniej gminy zamieszkania. Im ciemniejszy kolor, tym więcej wyprowadzających się z danej gminy przeprowadziło się daleko poza swój region rodzinny.

Widzimy tu fascynujące różnice regionalne:

• Mieszkańcy Polski zachodniej, z paroma wyjątkami jak Sudety, województwo lubuskie i Pomorze Środkowe, rzadko wyprowadzają się daleko od domu. W oczy rzuca się szczególnie Wielkopolska i Kaszuby, gdzie trudno znaleźć gminę, w której więcej niż 10% wyprowadzających się wyjeżdża poza region.

• Odwrotnie jest w Polsce wschodniej. W ogromnej liczbie gmin aż co czwarty wyprowadzający się wyjechał poza rodzinny region. Wyjątkiem jest obszar między 50-100 km od Warszawy, województwo małopolskie oraz — nieco bardziej w kratkę — gminy w województwie podlaskim

• Ciekawie jest w dużych miastach. Ich mieszkańcy znajdują się niejako pośrodku — są bardziej skłonni do wyjazdu do kompletnie nowego regionu niż mieszkańcy Polski zachodniej, ale dużo mniej niż Polski wschodniej

Według mnie potencjalna interpretacja tych wyników nasuwa się sama. Polska zachodnia jest bardziej rozwinięta i zurbanizowana — nawet w mniejszych miastach mieszkańcy mogą znaleźć pracę w różnorakich fabrykach, zakładach usługowych, urzędach czy publicznych zakładach jak szpitale czy szkoły, a także po pracy są jakieś przynajmniej podstawowe rozrywki. Nawet jeśli takich możliwości nie ma w danej gminie, gęsta sieć małych i średnich miast umożliwia codzienne dojazdy do pracy. Te możliwości zatrzymują na miejscu więcej ludzi niż w Polsce wschodniej, gdzie przeważają obszary stricte wiejskie, miast jest niewiele, a te, które są, są często bardzo małe — niewiele większe od wsi.

Taka interpretacja nasuwa jednak pytanie — to dlaczego w dużych miastach na zachodzie odsetek wyprowadzających się jest wyższy? Dlaczego, proporcjonalnie, poza Wielkopolskę wyprowadza się więcej mieszkańców Poznania niż Leszna?

Według mnie odpowiedzi są dwie. Po pierwsze, skoro do tych miast napływają osoby z prowincji, to część z nich zawsze na tę prowincję wróci — czy to w celu zawarcia związku małżeńskiego, czy z powodu zmęczenia dużym miastem, czy też zwyczajnie na emeryturę. Drugą wskazówkę nasuwa inna mapa — widzimy tutaj miasto wojewódzkie, do którego wyjechało najwięcej osób z danej gminy (zaznaczone kolorem), a także liczbę wyjeżdżających do tego miasta (zaznaczona wielkością kropki).

Jeśli spojrzymy na miasta wojewódzkie, to dla prawie wszystkich kierunek jest jeden — Warszawa. Wyjątki to Opole i Zielona Góra, wyprowadzające się do Wrocławia, Gorzów Wielkopolski ciążący silniej ku Poznaniowi oraz Bydgoszcz kierująca się do Trójmiasta. A także oczywiście sama Warszawa, która też wyprowadza się do Trójmiasta. Spoglądając poziom niżej — na na przykład dawne miasta wojewódzkie czy inne średniej wielkości miasta — zobaczymy, że głównym kierunkiem wyjazdu jednak zazwyczaj jest ich obecne miasto wojewódzkie lub inne miasto ponadregionalne (jak Gdańsk czy Wrocław), a nie Warszawa.

Wydaje się, że pokazuje to pewną migrację łańcuchową: najpierw z mniejszego miasta do ośrodka wojewódzkiego na studia czy do pierwszej pracy, a potem z tego ośrodka do Warszawy (lub ewentualnie do silniejszego ośrodka ponadregionalnego) za awansem w pracy lub lepszą pracą, a na końcu jeszcze czasem znajdziemy wspomniany powrót w rodzinne strony albo w przysłowiowe Bieszczady na późniejszym etapie życia.

Taką hipotezę wydałyby się potwierdzać dane. Spójrzmy na dane o przeprowadzkach między podregionami. W tym przekroju liczba przeprowadzek ogółem jest nieco niższa — 430.262 — prawdopodobnie z powodu “wycięcia” przeprowadzek między dzielnicami dużych miast. Jeśli podzielimy podregiony na cztery kategorie: aglomerację warszawską, pozostałe aglomeracje tzw. wielkiej piątki, pozostałe aglomeracje wojewódzkie oraz pozostałe obszary kraju, otrzymamy następujący wykres:

Widać na nim od razu wyraźnie, że prowincja jest “dawcą” ludzi dla dużych miast. Ponad połowa zmieniających miejsce zamieszkania w 2024 pochodziła z prowincji, ale tylko 1/3 tam została — pozostali zasilili duże miasta. Ale jeśli się przyjrzymy wykresowi, zobaczymy, że “dawcą” są też aglomeracje miast wojewódzkich poza wielką piątką — na dużo mniejszą skalę, ale 13% wyprowadzających się z tych regionów skończyło w wielkiej piątce, co wystarczyło, żeby ogólne saldo migracji dla tej grupy było ujemne. W liczbach bezwzględnych wygląda to następująco:

Możemy też zobaczyć, jak wyglądają mapy napływu mieszkańców dla wszystkich miast wojewódzkich z osobna.

Warszawa

Stolica do pewnego stopnia zasysa ludzi zewsząd, ale przede wszystkim z obszaru województwa mazowieckiego, okolic Białej Podlaskiej, Zamościa oraz Suwałk. Widać też spory napływ z miast wojewódzkich oraz niektórych innych miast jak Częstochowa, Skierniewice czy Kutno. Siła oddziaływania Warszawy słabnie jednak znacznie im dalej na zachód — na sporych połaciach Wielkopolski, Pomorza Zachodniego czy Dolnego Śląska nie ma żadnych gmin, z których ktoś przeprowadziłby się do Warszawy. W 2024 do Warszawy przyprowadziło się 21,7 tys. osób, o nieco ponad tysiąc więcej niż rok wcześniej.

Katowice i GZM

Górnośląsko-zagłębiowska metropolia od lat pod wieloma względami przędzie znacznie gorzej niż sugerowałby jej potencjał. Nie inaczej jest z przyciąganiem nowych mieszkańców w 2024 roku, choć na plus należy zauważyć poprawę w stosunku do roku poprzedniego. Do Katowic przyprowadziło się 3,4 tys. osób (lub 2,3 tys. jeśli odliczyć przeprowadzających się z innych miast metropolii), zaś do całej metropolii — 8,2 tys., o nieco ponad 500 więcej niż rok wcześniej.2 Obszar oddziaływania Katowic i GZM ogranicza się praktycznie do obszaru województwa śląskiego z małymi przyczółkami na południu łódzkiego i południowym-zachodzie świętokrzyskiego.

Kraków

Kraków to taka mała Warszawa na południu kraju — jego obszar oddziaływania przekracza granice województw. Miasto ma też szczęście — ten obszar pokrywa się z jednym z ciągle młodych demograficznie regionów Polski. Dzięki temu w Krakowie notowany jest ciągły wzrost nowych zameldowań, szczególnie z obszarów wiejskich. W 2024 krakowianami zostało 10,8 tys. osób, o nieco ponad 250 więcej niż rok wcześniej. Nowi krakowianie pochodzą przede wszystkim z małopolskiego, ale też z podkarpackiego i świętokrzyskiego oraz z Podbeskidzia.

Gdańsk i Trójmiasto

Gdańsk i bardziej ogólnie Trójmiasto to taki Kraków północnej Polski. Obszar jego oddziaływania obejmuje całe pomorskie (w tym młode i silnie demograficznie Kaszuby), warmińsko-mazurskie, a nawet bliższe powiaty mazowieckiego, kujawsko-pomorskiego i podlaskiego. Do Gdańska przeprowadza się także sporo warszawiaków. W 2024 gdańszczanami zostało 6,6 tys. osób (6,1 tys. bez przeprowadzek z Gdyni i Sopotu), o niecałe pół tysiąca więcej niż rok wcześniej, zaś do całego Trójmiasta napłynęło 8,8 tys. osób.

Wrocław

Stolica Śląska to kolejne miasto, które ściąga mieszkańców nawet spoza swojego regionu. W przypadku Wrocławia poza dolnośląskim, nowi mieszkańcy pochodzą też z zachodniej części opolskiego, południowej Wielkopolski (okolic Kępna czy Kalisza) i południowo-zachodniej części łódzkiego. Problemem Wrocławia jest jednak to, że jego obszar oddziaływania to obszar katastrofy demograficznej, gdzie zwyczajnie zaczyna brakować młodych ludzi — przez to w 2024 roku do miasta przeprowadziło się nieco mniej osób niż rok wcześniej (8,4 tys. wobec 8,7 tys.).

Poznań

Poznań to najsłabsze miasto “wielkiej piątki” pod niektórymi względami i nie inaczej jest tutaj. Wprawdzie miasto ściąga mieszkańców spoza swojego województwa, ale najmniej w porównaniu do innych. Poznań jest też podgryzany przez Wrocław w południowej części wielkopolskiego — do tego stopnia, że z niektórych gmin w okolicach Kępna nie wprowadził się do Poznania nikt. W 2024 nowymi poznaniakami zostało 5,5 tys. osób, minimalnie mniej niż rok wcześniej.

Łódź

Ostatnie lata w Łodzi upłynęły pod znakiem budzącej respekt rewitalizacji miasta. Takie podejście wydaje się przynosić owoce — w 2024 do Łodzi przyprowadziło się równo 4 tys. osób, o blisko pół tysiąca więcej niż rok wcześniej. Łódź ściąga mieszkańców głównie ze swojego województwa, choć jest podgryzana przez Wrocław i Katowice/GZM na jego południu oraz Warszawę na północnym-wschodzie.

Szczecin

Szczecin oddziaływuje głównie na swoje własne województwo, ale też na graniczne powiaty w lubuskim i wielkopolskim. W 2024 do Szczecina przyprowadziło się 3,2 tys. osób, o 165 więcej niż rok wcześniej.

Lublin

Także w Lublinie zanotowano wzrost liczby przyprowadzających się, niecałe 300 osób w stosunku do roku wcześniej, co dało niecałe 3,7 tys. nowych lublinian. Lublin ściąga ludzi głównie z własnego województwa, choć podobnie jak Łódź, jest mocno podcinany przez Warszawę — tym razem na północnym zachodzie.

Bydgoszcz

Bydgoszcz to kolejne miasto ze wzrostem migracji, procentowo nawet silniejszym od Lublina — 2,5 tys. osób w 2024, o 216 więcej niż rok wcześniej. Bydgoszcz przyciąga migrantów lokalnie, z zachodniej części kujawsko-pomorskiego.

Białystok

Nowych białostoczan było w 2024 2,7 tys., wzrost o 124 osoby rok do roku. Białystok silnie zasysa swój region - w wielu gminach podlaskiego w rok na rzecz tylko Białegostoku ubyło nawet 5 mieszkańców na każdy 1000. Oprócz podlaskiego, do Białegostoku przyjeżdżają jeszcze — choć słabiej — mieszkańcy wschodniej części warmińsko-mazurskiego.

Rzeszów

Rzeszów od lat przędzie lepiej niż inne miasta podobnej wielkości. Po części to dzięki temu, że miasto leży w ludnym i słabo zurbanizowanym regionie, przez co cieszyło się stałym napływem nowych, młodych mieszkańców. W 2024 do Rzeszowa przeprowadziło się 2,7 tys. osób, minimalnie więcej niż rok wcześniej. Pochodzą głównie ze wschodniej części podkarpackiego i południowej lubelskiego. Od zachodu obszar oddziaływania Rzeszowa podcina Kraków.

Toruń

Toruń to kolejne mniejsze miasto, które przyciąga silniej niż porównywalne miasta. W 2024 roku do Torunia wprowadziło się 2,2 tys. osób i był to wzrost o blisko jedną piątą w porównaniu z rokiem poprzednim. Toruń ściąga nowych mieszkańców głównie ze wschodniej części swojego województwa.

Kielce

Kielce nie mają szczęścia — miasto jest podcinane przez inne, silniejsze ośrodki z każdej strony (Katowice od wschodu, Kraków od południa, a od wschodu równocześnie Rzeszów, Warszawa i Lublin), dodatkowo jego region jest mocno wyludniający się. Mimo to miasto zdołało ściągnąć w ubiegłym roku nieco więcej nowych migrantów niż rok wcześniej — 1,6 tys. wobec 1,4 tys.

Olsztyn

Olsztyn w 2024 ściągnął 1,8 tys. osób (+135 r/r) z innych gmin, głównie z terenu województwa warmińsko-mazurskiego, choć miasto ma siłę oddziaływania także na północną część mazowieckiego. W swoim województwie mierzy się jednak z konkurencją ze strony Trójmiasta i Białegostoku.

Zielona Góra

Zielona Góra to kolejne miasto, którego obszar oddziaływania ogranicza się do jej województwa — i to nie całego. W 2024 do Zielonej Góry przyprowadziło się 1,6 tys. osób, co było wzrostem o 180 w stosunku do roku wcześniej.

Opole

Opole ma podobny problem jak Kielce — jego tradycyjny obszar oddziaływania kurczy się demograficznie, a na dodatek miasto jest podcinane z jednej strony przez Wrocław, a z drugiej przez aglomerację śląską. W 2024 do Opola wprowadziło się 1,2 tys. osób, praktycznie bez zmian w porównaniu z rokiem wcześniej.

Gorzów Wielkopolski

Wreszcie, najmniejsze obecnie miasto wojewódzkie — Gorzów Wielkopolski — charakteryzuje się najniższym napływem nowych mieszkańców. W 2024 do Gorzowa wprowadziły się 884 osoby, co było wynikiem niemal identycznym do roku wcześniejszego. Obszar oddziaływania Gorzowa ogranicza się do kilku okolicznych powiatów.

W latach 2014-2021 imigranci pochodzi głównie z Ukrainy, Białorusi, Gruzji i Mołdawii, a więc — może z wyjątkiem Gruzinów — nie wyróżniali się wyglądem na ulicy. Te cztery kraje są jednak już wypłowiałe z potencjalnych zasobów migracyjnych — do tego stopnia, że same zaczęły sprowadzać imigrantów. Również i Polska zaczęła sięgać po siłę roboczą coraz dalej, szczególnie na subkontynencie indyjskim. W tym samym czasie podobny proces przeszły polskie uczelnie — aby się utrzymać po spadku studentów polskich, a następnie ukraińskich i białoruskich, zaczęły rekrutować w Afryce i Azji. Rezultatem obu tych procesów jest zwiększona widoczność imigrantów na polskich ulicach, która oczywiście wzbudziła na prawicy obrzydliwe komentarze i atmosferę pogromu.

Co ciekawe jednak, nawet niektórzy politycy i komentatorzy prawicowi zdają się rozumieć, że polska gospodarka załamie się bez uzupełnienia ubytków spowodowanych zbyt małą liczbą młodych Polaków wchodzących na rynek pracy. Mają jednak na ten pomysł fantastyczne rozwiązanie, które nie wymaga asymilacji imigrantów — ściągniemy z powrotem Polaków zza granicy, których ma być ponoć 20 milionów! Zobaczmy więc, na ile jest w tym prawdy, a na ile to myślenie życzeniowe.

Byłe ZSRR

W tej opowieści o milionach Polaków za granicą szczególne miejsce zajmują Polacy z Kazachstanu. Ma być ich pół miliona, którzy od 80 lat z różańcem w ręku patrzą w stronę Polski i czekają, aż ktoś pozwoli im wrócić do ojczyzny.

Jak wygląda jednak rzeczywistość? Kazachstan podaje bardzo dokładne dane narodowościowe w swoim spisie ludności. Ostatni, z 2021 roku, wykazał 35,3 tys. Polaków w tym kraju. Z tego znajomość języka polskiego zadeklarowało 7,7 tys. osób (za to rosyjski znają prawie wszyscy), a aż 8 na 10 z nich wyznaje prawosławie. Szczególnie ten ostatni fakt powinien zapalić lampkę ostrzegawczą — wyznanie prawosławne nie jest specjalnie powszechne w Polsce, a już szczególnie byłoby dziwne wśród polskich rodzin na dawnych Kresach Wschodnich, gdzie to raczej wyznanie rzymskokatolickie było tożsame z byciem Polakiem w kontraście do grekokatolickich Ukraińców czy prawosławnych Białorusinów. To nie jest oczywiście tak, że Polonia w tym kraju nie istnieje — są polskie kościoły, domy polskie, działacze. Ale łącznie jest to kilka tysięcy ludzi, a nie kilkaset tysięcy.

Podobnie jest w innych krajach dawnego ZSRR. Najwięcej Polaków jest oczywiście na Białorusi i Litwie, tuż przy granicy z Polską. Litewski spis ludności wykazał w 2021 roku 183,4 tys. Polaków, z czego 143,9 tys. zadeklarowało, że ich językiem ojczystym był polski. Warto zauważyć, że jakąś (choćby podstawową) znajomość polskiego deklaruje aż 221,8 tys. osób na Litwie (w tym chociażby była prezydentka). Białoruski spis z 2019 wykazał 287,7 tys. Polaków, jednak ze znajomością polskiego był tam znacznie większy problem — tylko 20,7 tys. osób zadeklarowało, że polski jest ich językiem ojczystym, a jeszcze mniej, bo 4,5 tys., zadeklarowało, że mówi po polsku na codzień.

Na sąsiedniej Ukrainie trudno oszacować liczbę Polaków. Ukraina nie miała spisu ludności już ponad 20 lat, od 2001 roku, kiedy w kraju miało być 144 tys. osób polskiej narodowości. Można spodziewać się, że od tego czasu większość obywateli tego kraju o polskim pochodzeniu już się do Polski sprowadziła, czy to przez Kartę Polaka, jako uchodźcy, czy przez regularną imigrację, lub zwyczajnie wymarła.

W Rosji liczba Polaków według spisu z 2021 roku wyniosła nieco ponad 22 tysiące. Nie chciałem wchodzić na stronę Rosstatu, bo połączenie nie jest bezpieczne, ale można wykonać “educated guess”, że większość z tych ludzi to osoby w starszym wieku lub średnio związane z polskością, bo z każdym kolejnym spisem w Rosji (a są co 10 lat) liczba Polaków spada o połowę. W “stanach” Azji Centralnej poza Kazachstanem nie ma danych o liczbie Polaków — jest ich na tyle mało, że urzędy statystyczne tych krajów wrzucają Polaków do kategorii “inne narodowości”. W Mołdawii i Estonii liczba Polaków nie przekracza dwóch tysięcy. W republikach kaukaskich liczby Polaków są śladowe. Dość spore skupisko Polaków jest natomiast na Łotwie: 35,1 tys. według stanu na początek tego roku. Nie wiadomo jednak, ile z nich faktycznie mówi po polsku.

Ogółem, w krajach byłego ZSRR do pochodzenia polskiego przyznaje się około 570 tys. osób (plus nieznana liczba na Ukrainie). To teoretycznie sporo, ale zwróćmy uwagę na to, że ogromna część z nich znajduje się tuż za naszą wschodnią granicą i ma albo pełne prawo do przeprowadzki do Polski w dowolnym momencie (220 tys. Polaków w krajach bałtyckich, którzy jako obywatele UE mogą swobodnie mieszkać w Polsce), albo miało już wiele okazji na przyspieszony powrót do ojczyzny w ramach np. Karty Polaka.

Europa Zachodnia

Drugim — znacznie bardziej realnym — rezerwuarem Polaków jest Europa Zachodnia. Trudno znaleźć polską rodzinę, która nie ma jakiegoś bliższego lub dalszego krewnego, który wyjechał za pracą w ostatnich dwóch dekadach do Wielkiej Brytanii, Irlandii czy Niemiec.

Szacunki dotyczące liczby polskich obywateli za granicą są różne i zależą od tego, czy liczyć tylko tych, którzy oficjalnie nie wymeldowali się z kraju, czy wszystkich. Wydaje się, że na potrzeby tego artykułu najrozsądniej policzyć wszystkich. Przy takim podejściu, w Europie Zachodniej, Turcji i tej części Europy Środkowo-Wschodniej, która należy do Unii Europejskiej mieszkało w ubiegłym roku około 2,33 mln Polaków. Był to spadek o blisko 10% w porównaniu z ostatnim rokiem przedcovidowym — w 2019 w tych samych krajach mieszkało około 2,59 mln Polaków. Najwięcej Polaków mieszkało w Niemczech - 742 tys.

Na ile ten spadek o ćwierć miliona Polaków za granicą wynikał z powrotów do Polski, a na ile z ruchu naturalnego (Polacy za granicą też umierają)? Pewną wskazówkę dają bardzo ciekawe dane z pracy Measuring Global Migration Flows using Online Data autorstwa zespołu badaczy Mety (właściciela Facebooka). Korzystając z ogromnych zasobów danych o lokalizacji użytkowników tej platformy i po stworzeniu algorytmu ważącego różnice w penetracji tego serwisu między krajami, badacze oszacowali przepływy migracyjne w latach 2019-22. Zgodnie z nimi, w tych latach liczba osób przybywających do Polski z wymienionych krajów była wyższa od liczby Polaków wyjeżdżających do nich o 110,5 tys. osób.1 Oczywiście, w te przepływy migracyjne wliczają się nie tylko Polacy — to też np. młodzi Hiszpanie czy Włosi, którzy przeprowadzili się do Polski za pracą — ale można przyjąć, że zdecydowana większość tego przepływu to faktycznie Polacy (szczególnie, że na ten wynik składają się przede wszystkim migracje z Wielkiej Brytanii po Brexicie).

Spadek liczby Polaków poprzez wymieranie, a nie powroty do Polski, sugerują też inne dane, na przykład te dotyczące wieku. Jeśli spojrzymy na strukturę ludności polskiej w tych krajach zobaczymy, że faktycznie, są kraje takie jak Islandia czy Niderlandy, gdzie zdecydowana większość Polaków ma mniej niż 40 lat. Ale już w Niemczech, Wielkiej Brytanii i Austrii poniżej czterdziestki jest tylko co drugi polski emigrant, a we Włoszech mniej niż 1/3. Przykładowo w Niemczech, wymiera obecnie pokolenie emigrantów z Polski, którzy wyjechali do RFN w ramach łączenia rodzin w latach 70.

Kraje anglosaskie

Kolejnym źródłem — i tu znów wracamy do źródeł magicznych — Polonii zainteresowanej powrotem do kraju miałyby być kraje anglosaskie, szczególnie USA i Kanada. Ileż razy można w polskich mediach przeczytać, że Chicago to największe polskie miasto poza Warszawą albo że w USA jest 10 mln Polaków. Jak jednak wygląda rzeczywistość?

W USA faktycznie jest kilka milionów osób polskiego pochodzenia (Polish ancestry). Według danych ze spisu powszechnego 2020, 2,7 mln Amerykanów deklarowało pochodzenie wyłącznie polskie, zaś 5,9 mln polskie wraz z co najmniej jednym innym, łącznie 8,6 mln. Amerykanie ogólnie mają hopla na punkcie swojego pochodzenia, czego dowodem jest popularność firm testujących genetyczne pochodzenie takich jak 23andme.

Wspominam o tej firmie nieprzypadkowo, bo jej założycielka — Anne Wojcicki — jest właśnie połowicznie polskiego pochodzenia (jej ojciec był Polakiem, matka jest Żydówką), a więc razem ze swoją niedawno zmarłą siostrą, dawną szefową Youtube’a, Susan Wojcicki, oraz ich dziećmi wlicza się w te 8,6 mln Amerykanów polskiego pochodzenia. Susan Wojcicki uzyskała nawet polskie obywatelstwo — tyle, że nie po to, żeby wrócić do Polski, a po to, by swobodnie podróżować po Unii Europejskiej. Jak bliskie związki Polish Americans są z Polską najlepiej obrazują dowody anegdotyczne. Można zapytać na przykład, jak wymawiają swoje nazwisko — dostaniemy wymowę kompletnie zamerykanizowaną, zupełnie niepodobną do polskiej (tutaj wspomniana Susan, a moje ulubione to popularne w okolicach Chicago nazwisko Wysocki - przedstawiane oczywiście jako łysoki). Na polskim Facebooku sporą popularność zdobyła z kolei grupa the plywood poles are at it again, gdzie polscy internauci wrzucają przykłady absurdalnych przekonań Polish Americans o Polsce, polskiej kulturze czy kuchni. Wniosek jest jasny — większość Amerykanów polskiego pochodzenia ma żadne lub bardzo słabe związki z Polską i nie ma żadnych szans, żeby ci ludzie byli zainteresowani powrotem do ojczyzny przodków. Podobnie jest w Kanadzie, Australii i Nowej Zelandii.

Gwoli uczciwości należy jednak dodać, że w tych krajach są oczywiście faktycznie polscy emigranci, osoby mówiące po polsku czy związane z polskością. Sam się przecież do nich zaliczam. Tyle, że ich liczba jest o wiele mniejsza.

Według US Census Bureau, w USA jest 382,8 tys. osób urodzonych w Polsce, zaś aż 498,6 tys. osób deklaruje, że w ich domu mówi się po polsku. W Kanadzie do polskiego pochodzenia przyznaje się 982,8 tys. osób, przy czym polskie obywatelstwo ma tylko 121,5 tys. (w tym 10,6 tys. ma tylko polskie obywatelstwo — reszta ma też kanadyjskie), a 120,3 tys. osób było urodzonych w Polsce. Warto zauważyć, że połowa z tych osób ma więcej niż 55 lat, a więc nawet jeśli chcieliby sprowadzić się do Polski, nie będą rozwiązaniem problemów demograficznych kraju (a wręcz pogorszą sytuację). Nie znalazłem wprawdzie dokładnych danych o tym, ile z nich mówi po polsku, ale nie będzie to więcej niż 240 tys. osób — bo tyle osób polskiego pochodzenia deklaruje znajomość języka innego niż angielski i francuski (a więc na przykład polskiego, ale niekoniecznie). W Australii żyje 45,9 tys. osób urodzonych w Polsce, przy czym ponad połowa z nich ma ponad 60 lat. Języka polskiego w domu używa niemal tyle samo osób — 45,3 tys. W Nowej Zelandii polska diaspora jest mikroskopijna — mieszka tam 2,5 tys. osób urodzonych w Polsce. Nieco więcej — ale dalej zaledwie 3,4 tys. osób — deklaruje polskie pochodzenie. W Republice Południowej Afryki liczbę Polaków szacuje się na 1,8 tys.

Łącznie daje to ok. 550 tys. osób urodzonych w Polsce i około 784 tys. osób mówiących po polsku w jakimkolwiek stopniu, przy czym trzeba zauważyć, że Polonia w tych krajach jest raczej w starszym wieku. Wreszcie — wszystkie te kraje są położone daleko od Polski i są od Polski o wiele bardziej rozwinięte. Oczekiwanie masowej migracji z nich do kraju przodków trzeba określić jako mrzonkę.

Ameryka Łacińska

W Ameryce Łacińskiej sytuacja jest szczególna. Te kraje generalnie nie podają dokładnych statystyk o składzie narodowościowym swoich mieszkańców — czy to o krajach urodzenia i obywatelstwa, czy o pochodzeniu etnicznym (z wyjątkiem tego rasowego). Jednocześnie jest to kontynent, na którym faktycznie mieszka sporo osób polskiego pochodzenia. To właśnie do Ameryki Południowej, szczególnie Brazylii i Argentyny, kierowali się polscy emigranci po tym, jak w 1924 USA praktycznie zamknęły swoje granice. Wszelkie statystyki w tym temacie są jednak szacunkowe.

Brazylia nie podaje statystyk o liczbie obywateli innych krajów tam mieszkających, ale według ONZ mieszka tam 4,4 tys. osób urodzonych w Polsce. Liczba osób polskiego pochodzenia jest oczywiście o wiele wyższa i według najbardziej optymistycznych szacunków liczona w milionie czy dwóch. Trudno jednak powiedzieć na ile Brazylijczycy polskiego pochodzenia utrzymują język polski, bo Brazylia nie podaje takich danych. W Brazylii są wprawdzie pojedyncze miejscowości, gdzie nauczany jest język polski, a nawet takie, gdzie polski jest używany w dokumentach urzędowych, ale to bardziej folklor niż faktyczne codzienne używanie. Drugi problem to profil wiekowy tych potomków Polaków. Przykładowo, gmina Áurea, która zasłynęła właśnie z wprowadzenia polskiego na oficjalne dokumenty, ma profil demograficzny gorszy niż Polska — rocznie traci około 0,9% mieszkańców (to tyle, ile najszybciej wyludniające się miasta w Polsce), jest tam też mało dzieci, za to dużo osób po pięćdziesiątce.

Anegdotycznie, sam pracując w Dublinie i San Francisco poznałem kilku Brazylijczyków, którzy mieli polskie obywatelstwo lub pochodzenie. Jedna z tych osób pochodziła z rodziny faktycznie utrzymującej polskie tradycje i mieszkającej na przedmieściach Kurytyby, gdzie jest polska społeczność. W pokoleniu jej dziadków znajomość polskiego była jeszcze powszechna, w pokoleniu rodziców ograniczyła się do podstawowych zwrotów, a w jej pokoleniu kompletnie jednak zanikła. Co ironiczne, akurat ta dziewczyna nie mogła zdobyć polskiego obywatelstwa, bo jej przodkowie wyjechali zanim Polska odzyskała niepodległość. Pozostali “Polacy” z Brazylii nie mieli żadnych związków z Polską czy polską kulturą poza jakimś jednym przodkiem, który wyjechał z Polski w latach 20. XX wieku, dzięki czemu mogli ubiegać się o paszport Unii Europejskiej. Według Facebooka, jeśli chcielibyśmy zrobić kampanię reklamową w Brazylii docierającą do osób mówiących po polsku, możemy dotrzeć do 2-2,3 tys. osób.

W Argentynie podobnie, faktyczna Polonia jest śladowa. W Polsce urodziło się 1408 mieszkańców tego kraju, w tym 2/3 z nich ma ponad 80 lat według spisu z 2022 roku. Więcej jest oczywiście osób polskiego pochodzenia. Wyróżnia się tu szczególnie prowincja Misiones, gdzie według szacunków nawet 300 tys. osób może być polskiego pochodzenia. Znów anegdotycznie, znam jednego “Polaka” z Argentyny — podobnie jak w przypadku Brazylijczyków, jego jedyny związek z Polską to dziadek, który wyjechał w latach 30. W tym konkretnym przypadku dziadek nie był nawet etnicznym Polakiem, tylko polskim Żydem mówiącym w jidysz. Według Facebooka w Argentynie z kampanią reklamową można dotrzeć do 1,6-1,9 tys. osób mówiących po polsku.

W pozostałych krajach Ameryki Łacińskiej Polaków jest jeszcze mniej, na przykład mniej niż 1000 Polaków w Meksyku czy Chile. We wszystkich krajach Ameryki Łacińskiej poza Brazylią i Argentyną Facebook podaje około 10 tys. osób mówiących po polsku, przy czym połowa z tego przypada na Meksyk, gdzie może chodzić o polskich turystów w tamtejszych kurortach.

Inne kraje

Poza krajami wymienionymi powyżej, polskie diaspory są bardzo małe i złożone głównie ze specyficznych typów imigrantów. Przykładowo, w Zjednoczonych Emiratach Arabskich kilka tysięcy osób liczy polska społeczność pracująca w tym kraju na tymczasowych kontraktach. W innych krajach społeczności te są często bardziej stałe, ale znacznie mniejsze.

Wyjątkiem jest Izrael, w którym mieszka kilka tysięcy osób z polskim obywatelstwem. To przede wszystkim polscy żydzi, którzy musieli opuścić kraj po antysemickiej nagonce roku 1968 oraz ich bezpośredni potomkowie. Znów — anegdotycznie — sam znam syna takich uchodźców, który mówi nieco po polsku i stara się utrzymać jakieś podstawowe związki z Polską kulturą (np. oglądając polskie filmowe klasyki), ale raczej nigdy nie rozważał wyjazdu do Polski na stałe. Dla większości tych ludzi polskie obywatelstwo to przede wszystkim paszport, który pozwala im mieszkać w bardziej atrakcyjnych krajach Europy Zachodniej.

Podsumowanie

Podsumowując, zasoby faktycznych Polaków za granicą są faktycznie niemałe — około 3,5 mln ludzi na całym świecie — ale ile osób z tego grona faktycznie może wrócić do Polski i dodatkowo jest przed czterdziestym rokiem życia to inna sprawa. Większość polskich emigrantów mieszka w krajach, które nadal są dużo lepiej rozwinięte od Polski. Wprawdzie pojawiają się powroty, ale ich skala jest jednak dość mała i to głównie z Wielkiej Brytanii, która po Brexicie zdaje się być w permanentnym kryzysie. Co więcej, chociaż bezpośrednio po pandemii powroty do Polski z krajów zachodnich faktycznie przewyższyły wyjazdy z niej, to już w 2022 sytuacja na nowo się odwróciła.

Jest jeszcze o wiele większa grupa osób polskiego pochodzenia, głównie w Ameryce Południowej i Północnej oraz na obszarze dawnego ZSRR. Należy jednak myśleć realistycznie — dla przytłaczającej większości z nich, związki z polskością czy Polską są żadne lub minimalne, a wiele z nich byłoby w Polsce wręcz nieporządanych (np. Iwan Tertel, szef białoruskiego KGB, czy wiele osób polskiego pochodzenia z Kazachstanu, którzy po wybuchu wojny na Ukrainie w 2022 dołączyli do Rosjan w dekorowaniu swoich aut znakiem “Z”). Pewien obraz daje tutaj Karta Polaka — choć od lat wystąpić mogą o nią osoby z całego świata, liczba wydanych kart systematycznie maleje, a poza Ukrainą i Białorusią wydania tych kart są rzadkie. Jak więc Polska miałaby ściągać tych ludzi jako potencjalnych emigrantów, skoro nie ma żadnej możliwości odróżnienia ich w Brazylii od ich sąsiadów z pochodzeniem niemieckim czy włoskim?

W tym eseju pójdę pod prąd tej narracji — zaprezentuję dane, które przeczą takiemu stawianiu sprawy, zarówno te “twarde” jak dane gospodarcze czy demograficzne, jak i te “miękkie” jak grupy fokusowe czy raporty z monitoringu social media. Podam też własną hipotezę na temat tego, co zmobilizowało wyborców do zagłosowania na Nawrockiego.

Socjal? Doceniam, ale nie oczekuj mojego głosu

Zacznijmy od tezy o tym, że wyborcy oczekiwali w tych wyborach obietnic prosocjalnych i wybrali Nawrockiego, bo PiS z takimi się kojarzy. Partia ta faktycznie bez wątpienia pokazała w latach 2015-23 swoje socjalne oblicze i zbudowała zaufanie w Polakach pod tym kątem. Programy takie jak 500+/800+ czy 13. emerytura były śmiałe i zburzyły status quo. Pozwoliły też PiS-owi na zyskanie nowych wyborców w stosunku do wyborów sprzed 2015 roku, kiedy ten program znalazł się w propozycjach PiS-u.

Pytanie jednak, czy ta prosocjalna twarz PiS-u dalej ma takie oddziaływanie jak kiedyś? Jeśli zgłębimy się w dane, zobaczymy, że chyba jednak nie. Spójrzmy na przykład na korelację wyniku Nawrockiego z powszechnością świadczeń 800+ w danej gminie. W przeliczeniu na 1000 mieszkańców (prawy wykres) nie ma żadnej korelacji. W przeliczeniu na procent dochodów w gminie (zdefiniowanych jako mediana płac w gminie * liczba pracujących), zależność jest tylko na samych krańcach poparcia: duże miasta są od 800+ mało zależne, najmniejsze gminy (z najwyższym poparciem dla Nawrockiego) już tak. Ale to korelacja pozorna — ten rezultat jeszcze lepiej tłumaczą inne zmienne, które omówię w dalszej części tej analizy.

Podobnie sytuacja wygląda jeśli spojrzymy na to, jak waga 800+ w dochodach mieszkańców gminy przekłada się na wzrost lub spadek poparcia dla Nawrockiego w porównaniu do prezydenta Dudy w 2015. Korelacja, jeśli jest, jest bardzo słaba.

Nie inaczej wygląda sytuacja jeśli spojrzymy na inne zmienne, które reprezentują polityki, których — przynajmniej medialne — “dowiezienie” przez PiS miało przyczynić się do wygranej Nawrockiego:

• Czy ludzie głosowali na PiS, bo objął więcej potrzebujących pomocą społeczną? Raczej nie, bo liczba beneficjentów opieki społecznej w przeliczeniu na 1000 mieszkańców nie jest skorelowana z wynikiem Nawrockiego

• Może więc chodzi o ulubiony temat komentariatu, czyli wykluczenie transportowe? Chyba też nie, bo liczba czynnych przystanków w przeliczeniu na 1000 mieszkańców ma z wynikiem Nawrockiego bardzo słabą korelację, a jej zmiana ma wręcz korelację wynoszącą dokładnie 0.2

• Polska się starzeje — może chodzi więc o dostęp do opieki medycznej? I tu pudło — zmiana liczby praktykujących lekarzy jest słabo, ale za to negatywnie skorelowana z wynikiem Nawrockiego (czyli tam, gdzie ubyło lekarzy za rządów PiS, tam poparcie dla PiS wzrosło)

Nie powinno to być zaskoczeniem. Jak pisaliśmy w naszej analizie o tryumfie modelu polaryzacyjno-dyfuzyjnego, rządy PiS to wbrew powszechnej narracji marginalizacja prowincji i rozwój dużych miast, szczególnie tych z tzw. wielkiej piątki.

Aborcja i geje? Po moim trupie!

Skoro jednak faktyczny poziom usług publicznych nie miał wpływu na wyniki wyborcze, to co miało? Według mnie odpowiedzi są dwie: marketing polityczny i sprawy światopoglądowe. Zacznijmy od tych drugich.

W swoim badaniu o poglądach elektoratów głównych partii, CBOS pokusił się o podział Polaków na cztery główne obozy poglądowe po około 1/4 wyborców każda. Wyborcy PiS w kwestiach gospodarczych nie odbiegają tam znacznie od wyborców KO, natomiast główna oś sporu z wyborcami tej partii idzie na kanwie światopoglądowej — nie dziwi więc, że “prosocjalnych centrystów” jest w PiS o połowę mniej niż w Lewicy i Trzeciej Drodze, a nawet mniej niż w KO, za to “narodowi konserwatyści” to ponad połowa elektoratu PiS (“prosocjalnych konserwatystów” nie ma). Na marginesie — wśród zwolenników PiS jest więcej “aspirujących liberałów” (opowiadających się przede wszystkim za podatkiem liniowym, ale też za większą elastycznością rynku pracy) niż wśród wyborców KO!

Jak pisałem już wcześniej na X, zmienną, która najbardziej koreluje z poparciem dla Nawrockiego na poziomie gmin jest samoidentyfikacja jako rzymski katolik. Druga najsilniejsza korelacja jest ściśle powiązana — to odsetek małżeństw wyznaniowych w 2024 roku, a trzecia to ta sama zmienna, ale za 2020 rok. Także jeśli popatrzymy na zmianę wyników PiS w czasie, zobaczymy, że partia najlepiej radzi sobie w regionach, gdzie spadek religijności był najniższy.

Spójrzmy teraz na średnie sondażowe sprzed wyborów. Zauważymy mocny zjazd Rafała Trzaskowskiego pod koniec marca, korespondujący ze zwyżką Karola Nawrockiego. Co się stało pod koniec marca? Według mnie nie może być przypadkiem, że to właśnie wtedy w mediach pojawiła się sprawa aborcji w szpitalu w Oleśnicy.

Ta sprawa jak w soczewce pokazuje rozdźwięk między Polską komentariatu a Polską realną. W tej pierwszej, choć uznano, że sprawa jest co najmniej niewygodna, szybko wyjaśniono, że to efekt złych działań lekarzy na wcześniejszych etapach, którzy zamiast przeprowadzić aborcję ze względu na wady płodu we wczesnym stadium ciąży, wysłali matkę do psychiatryka, przez co aborcję można było przeprowadzić dopiero w ostatnim momencie przed traumatycznymi (dla dziecka i matki) narodzinami i następującymi po nim bolesnym konaniu niemowlęcia. Ewentualnie sprawę kompletnie pominięto, jako nie mieszczącą się na osi “socjalny PiS — liberalna PO”.

W tej drugiej jednak sprawa stała się symbolem zabijania dzieci i diabelskiej wręcz “cywilizacji śmierci”, jaka zapanowała pod rządami obecnej koalicji. Warto przeczytać komentarze choćby pod tym wideo Polsatu czy tym wideo Kanału Zero na Facebooku. Co więcej, o ile w tej Polsce komentariatu rząd zajmuje się różnymi rzeczami jak rzekoma pomoc deweloperom czy rozliczanie PiSu (albo nie zajmuje się niczym), ale na pewno nie aborcją, to w tej drugiej legalizacja aborcji jest akurat najczęstszą odpowiedzią na pytanie “czym zajmuje się obecny rząd” wg badania CBOS!

A aborcja, mimo wzrostu poparcia dla niej po wyroku Trybunału Konstytucyjnego w 2020, ciągle jest kontrowersyjnym tematem, w którym większość badanych opowiada się raczej za dostępem tylko w szczególnych przypadkach. Przykładowo, w badaniu CBOS z ubiegłego roku, w przypadku upośledzenia dziecka tylko 39% badanych “zdecydowanie popiera” przerywanie ciąży. Wprawdzie kolejne 29% “raczej popiera”, ale można się spodziewać, że w tym konkretnym przypadku, szczególnie jeśli nie znali szczegółów sprawy, ich poparcie mogło być wystawione na próbę.

Podobnie sprawa wygląda z ograniczeniem liczby lekcji religii w szkołach. Wprawdzie wg wspomnianego badania słyszało o nim ostatnio 4x mniej osób niż o aborcji, ale ci, którzy o tym słyszeli, oceniali te działanie znacznie bardziej negatywnie niż pozytywnie.

Inny gorący temat to oczywiście prawne uznanie związków partnerskich tej samej płci i ogólnie prawa osób LGBT. Polska jest jednym z ostatnich krajów rozwiniętych, które nie mają jakiejkolwiek formy państwowego uznania tych związków, regularnie znajduje się też na samym dole tabeli jeśli chodzi o sytuację osób LGBT w Unii Europejskiej. I o ile rządząca koalicja nie dotrzymała obietnicy wprowadzenia związków partnerskich, to Trzaskowski miał na tym polu jakieś minimalne dokonania, jak pójście w warszawskiej Paradzie Równości czy podpisanie karty praw LGBT, z której wynikało jego poparcie dla sfinansowania hostelu dla bezdomnych osób LGBT w stolicy. Te skromne ukłony w stronę społeczności LGBT wystarczyły, by na prawicy zyskał przydomek “tęczowego Rafałka”, a prawicowe portale i profile na mediach społecznościowych “grzały” temat przez całą kampanię. Nie dziwi więc, że badani przez CBOS o wizerunek Trzaskowskiego wskazywali właśnie poparcie dla osób LGBT jako jeden z największych wyróżników.

Wreszcie nie bez znaczenia były też tematy imigracyjne i klimatyczne. Tu dla odmiany nie ma nawet podziału — większość Polaków, bez względu na popieraną partię, ma jasne poglądy: nie chcą imigrantów, szczególnie tych z Bliskiego Wschodu i Afryki (choć też coraz bardziej nie chcą żadnych imigrantów) i nie chcą unijnych polityk klimatycznych. Oczywiście, Trzaskowski kojarzy się im z oboma — nawet jeśli to rządy PiS zorganizowały masową imigrację do Polski i podpisały Zielony Ład.

Czy inny wynik był możliwy?

Jeśli nakreślimy obraz polskiego społeczeństwa z poprzednich sekcji — czyli społeczeństwa w miarę zgodnego jeśli chodzi o kwestie gospodarcze (z odchyłami w kierunku większego liberalizmu gospodarczego wśród wyborców Konfederacji), ale podzielonego pod kątem światopoglądowym, powstaje pytanie — czy w takich warunkach inny wynik wyborów był możliwy?

Osobiście nie podejmuję się oceny — nie mam odpowiednich danych z badań fokusowych, analizy osób, które na wybory nie poszły, czy dokładnych analiz elektoratów. Ale w ramach ćwiczenia stworzyłem model ekonometryczny, który szacował wynik Karola Nawrockiego (a więc oczywiście także Trzaskowskiego) na podstawie zmiennych społeczno-ekonomicznych. Model ten wyjaśnia wynik wyborów w 84,8%, a przedstawia się następująco:

Poparcie dla Nawrockiego = 52.109
+ 0.424 * odsetek małżeństw wyznaniowych
+ 0.419 * odsetek katolików
+ 0.225 * odsetek pracujących w górnictwie
- 0.003 * liczba mieszkań na 1000 mieszkańców
- 0.066 * odsetek pracujących w przemyśle
- 0.446 * odsetek mieszkańców z wykształceniem wyższym
- 0.481 * odsetek mieszkań z łazienką

Porównanie wyników z modelu z wynikami faktycznymi wyborów daje mapę jak poniżej:

Widzimy, że obszarami, w których Karol Nawrocki zdobył mniej głosów niż by wynikało z modelu (a więc z cech społeczno-ekonomicznych tych terenów) były przede wszystkim Opolszczyzna, zachodnia Wielkopolska, Kujawy i Pomorze. W przypadku tej pierwszej prawdopodobnie zaważyła mniejszość niemiecka, która z oczywistych powodów jest na bakier z PiSem. Trudno powiedzieć, czemu Nawrocki uzyskał gorszy wynik w tych pozostałych obszarach. W Wielkopolsce można by wysnuć tezę, że zaważyły głosy przedsiębiorców (Wielkopolska to region silny małą i średnią przedsiębiorczością), którzy generalnie nie głosują za PiSem. Na Kujawach i Pomorzu sprawa jest ciekawsza.

Z kolei regiony, gdzie Nawrocki zdobył więcej głosów niż by wynikało z modelu to przede wszystkim województwa zachodniopomorskie, dolnośląskie i podkarpackie, a także obszar Puszczy Białowieskiej. W tym ostatnim przypadku rozwiązanie jest proste — to stacjonujący tam żołnierze liczebnie przewyższyli stałych mieszkańców. Na Dolnym Śląsku i Pomorzu Zachodnim, jeśli miałbym strzelać, szukałbym rozwiązania w ukraińskich imigrantach. Nastroje antyukraińskie w Polsce niestety rosną, Nawrocki je podburzał, a te dwa województwa mają ponadprzeciętny udział imigrantów zza wschodniej granicy. Jeśli chodzi o Podkarpacie, poszedłbym znów w kwestie światopoglądowe. W prawie każdej z tych kwestii — aborcji, związkach jednopłciowych, imigrantach — przeciwnicy są o wiele bardziej na nie niż zwolennicy są na tak. Dla przeciętnego wyborcy centrowego kwestia związków partnerskich jest letnia — nie będzie przeciw nim protestował, ale też nie pójdzie na paradę równości. Dla wyborcy prawicowego sprawa wygląda zupełnie inaczej — zablokowanie zalegalizowania związków partnerskich dla gejów i lesbijek czy aborcji to imperatyw, bo ich potencjalna legalizacja to występek przeciwko Bogu, “prawu naturalnemu” czy cywilizacji europejskiej. Głosowanie przeciw jest więc wielkim motywatorem.

Z ciekawości policzyłem też, jaki byłby wynik wyborów według modelu. Okazuje się, że model przewiduje dalej przegraną Trzaskowskiego, ale nieco mniejszym marginesem: Nawrocki straciłby niecałe 50 tys. głosów na rzecz Trzaskowskiego (liczę tylko głosy krajowe — bez zagranicy i statków). Także zwiększenie frekwencji Trzaskowskiemu by tu nie pomogło.

Czytelnicy tego bloga dobrze wiedzą, że statystyce publicznej mocno umyka skala migracji wewnątrz kraju jak i poza jego granice. Dość powiedzieć, że w ostatnich kilku latach, kiedy wszystkie kraje regionu zaraportowały znaczny wzrost imigrantów w związku z napływem imigrantów z Ukrainy, polski Główny Urząd Statystyczny tej migracji w ogóle nie zauważył, czy to, że kolejne duże miasta kraju produkują coraz to nowsze raporty o tym, ile osób faktycznie w nich mieszka (my sami pokusiliśmy się o takie ćwiczenie w skali kraju).

I choć dane o znajomościach na Facebooku nie dadzą nam informacji o tym, jaka jest skala migracji wewnętrznych, to możemy na ich podstawie z dobrą dozą prawdopodobieństwa stwierdzić, jakie są kierunki takiej migracji.

Przypomnijmy z poprzedniego wpisu: Meta udostępnia zagregowane dane o sile powiązań międzyregionalnych w postaci wskaźnika więzi społecznych. Ten wskaźnik to relatywne prawdopodobieństwo tego, że osoba z regionu X ma wśród znajomych na Facebooku mieszkańca regionu Y. Matematycznie zapis wygląda następująco:

i przyjmuje znormalizowane wartości od 1 do 1 miliarda. Dane pochodzą z 2021 roku.

Wizualizacja tych danych na mapie wygląda następująco:

Jak to interpretować? Na przykład najsilniejsze w Polsce są powiązania między podregionem ełckim a suwalskim — indeks wynosi ok. 440 tys., czyli 0,04% prawdopodobieństwa, że dowolna osoba z podregionu ełckiego ma w znajomych osobę z podregionu suwalskiego. 0,04% prawdopodobieństwa nie brzmi może jakoś wyjątkowo wysoko, ale oznacza to, zakładając podobny rozkład znajomości wśród osób nie mających Facebooka, blisko 30 mln powiązań między tymi podregionami.

Ale co miałem na myśli pisząc zakładając podobny rozkład znajomości wśród osób nie mających Facebooka? Otóż Meta nie udostępnia informacji o tym, ile osób w danym podregionie ma Facebooka w ogóle (mianownik równania powyżej), ani ile jest takich powiązań międzyregionalnych (licznik). Chciałem jednak pokazać przybliżone liczby znajomości między podregionami, przez co zdecydowałem się wziąć ogólną liczbę ludności danego podregionu i wtedy muszę założyć, że ci, którzy nie mają Facebooka, mają średnio tyle samo znajomych w pozostałych podregionach niż ci, którzy Facebooka mają. Takie podejście zakłada też, że penetracja Facebooka (tzn. liczba użytkowników w porównaniu do ogólnej liczby ludności) jest taka sama w całym kraju. Oczywiście ani jedno, ani drugie, nie są prawdziwe, ale w przybliżeniu wydaje mi się, że się bronią.

Jeśli przyjmiemy takie założenia i zwizualizujemy estymowaną liczbę powiązań międzyregionalnych na mapie, otrzymujemy następującą wizualizację:

Od razu rzucają się w oczy “macki” Warszawy, promieniście rozchodzące się do wszystkich regionów kraju. Ale poza tym trudno coś z tej mapy wyczytać, bo powiązań jest tak dużo. Rozłóżmy więc obie powyższe mapy na czynniki pierwsze, najpierw dla filtrując najsilniejsze więzi, a potem spoglądając w detalach na największe miasta.

Jeśli usuniemy strzałki dla par podregionów ze słabszymi powiązaniami zarówno na mapie wskaźnika relatywnego jak i szacowanej liczby powiązań, zobaczymy mniej i bardziej zaskakujące zgrupowania. Zacznijmy od prawej mapy. Bez zaskoczeń, najsilniej powiązane są regiony ze sobą sąsiadujące, a już szczególnie największe miasta z ich przedmieściami. Rekordzista to para Warszawa-podregion warszawski-zachodni (powiaty takie jak pruszkowski czy piaseczyński) z ponad 200 mln powiązań. Ale widzimy też kierunki masowych nierejestrowanych migracji, na przykład z podregionu nowosądeckiego do Krakowa, z konińskiego do Poznania, wałbrzyskiego do Wrocławia czy radomskiego, lubelskiego i ostrołęckiego do Warszawy.

Jeśli spojrzymy na lewą mapę, czyli relatywny wskaźnik więzi (a więc taki, który nie premiuje ludnych regionów, a wręcz przeciwnie), widzimy znacznie więcej powiązań, także między regionami nieaglomeracyjnymi. Według mnie sporo z tych połączeń to starsze, PRL-owskie migracje, np. z ostrołęckiego do olszyńskiego, z suwalskiego do ełckiego czy z tarnowskiego do tarnobrzeskiego.

Spójrzmy teraz na największe miasta. Zacznijmy od stolicy, która jest niekwestionowanym centrum polskich powiązań. Znajomych w stolicy mają mieszkańcy praktycznie wszystkich części kraju, chociaż bez zaskoczenia, najwięcej z warszawianami wspólnego mają mieszkańcy Polski wschodniej, a im dalej na zachód, tym mniej powiązań z Warszawą.

Przenieśmy się na południe kraju, które niejako podzieliły między sobą Wrocław z Krakowem. Bez zaskoczeń, im bliżej danego miasta, tym silniejsze powiązania, a “linia frontu” przebiega na terenie województwa śląskiego, gdzie Wrocław zdaje się zyskiwać względem Krakowa. Ja sam pochodzę z okolic Rybnika i jest u nas zauważalny trend, widoczny także w oficjalnych statystykach, pokazujący rosnące wyprowadzki na studia do Wrocławia kosztem Katowic i Krakowa. Jeśli chodzi o dane Facebooka, to Wrocław już wygrał. Wbrew obiegowej opinii, widać też, że krakowianie i warszawianie są dobrymi znajomymi — bardziej niż wrocławianie i warszawianie.

Na północy kraju podobną rywalizację mamy między Poznaniem a Trójmiastem. Również i tu “linia frontu” przebiega przez inną aglomerację — tym razem bydgosko-toruńską. Trójmiasto w ostatnich latach zyskuje przewagę nad Poznaniem, którego wpływy słabną w kujawsko-pomorskim i widać to też na mapie. W przypadku Trójmiasta rzuca się też w oczy silne powiązanie z Warszawą.

Wreszcie mamy czterech maruderów, czyli duże miasta, które radzą sobie słabiej od pozostałych: Łódź, Szczecin, Bydgoszcz (wraz z Toruniem, pow. bydgoskim i toruńskim) i Katowice (tutaj wraz z Chorzowem, Rudą, Świętochłowicami, Siemianowicami i Mysłowicami). Położony na skraju Polski Szczecin jest wyraźnie słabo powiązany z innymi częściami kraju, a nawet stolicą. Katowice cieszą się głębokimi powiązaniami z sąsiednimi regionami i Warszawą, z którą bardzo silne związki ma Łódź. W przypadku aglomeracji bydgosko-toruńskiej widać natomiast silne oddziaływanie lokalne, ale słabe połączenia ponadlokalne.

Wreszcie, spójrzmy na wschód kraju. Mamy tu trzy miasta o podobnym potencjale, powiązane głównie z własnymi województwami, ale co ciekawe, o ile Białystok i Lublin mają głębokie powiązania z Warszawą, to Rzeszów — jedno z słabszych w skali kraju. Rzeszów nie “nadrabia” tego też powiązaniami z Krakowem, sugerując, że jego mieszkańcy dobrze czują się we własnym mieście i są zadowoleni z jego oferty zawodowej i życiowej. To nie jedyne dane na to wskazujące — Rzeszów jest jedynym miastem spoza “big5”, które systematycznie rośnie ludnościowo (i to nie przez rozszerzenia granic miasta).

Ogólnie, mapy więzi z Facebooka mocno przypominają te o oficjalnych migracjach według GUS, chociaż według mnie lepiej obrazują najnowsze trendy w tych migracjach (np. z wspomnianego Górnego Śląska do Wrocławia zamiast Krakowa).

To tyle w tym wpisie, ale już zachęcam do zapisania się na naszą listę mailingową, żeby nie ominąć nadchodzącego wpisu z tej serii, tym razem skupionego na migracjach zagranicznych. Zobaczymy, czy to prawda, że Siemiatycze siedzą w Brukseli, Mońki w Chicago, Ślązacy w Zagłębiu Ruhry, a Podhalanie we Wiedniu. Zapisać można się wpisując adres email poniżej i klikając na przycisk “Subscribe”. Subskrypcja jest darmowa :)

Oczywiście sam nie miałem ani nie mam dostępu do takich danych, ale ta myśl została ze mną. Nietrudno zgadnąć więc, że kiedy zobaczyłem, że zespół Data for Good Mety udostępnia wskaźnik więzi społecznych, mocno mnie to zaciekawiło. Ten wskaźnik to relatywne prawdopodobieństwo tego, że osoba z regionu X ma wśród znajomych na Facebooku mieszkańca regionu Y. Matematycznie zapis wygląda następująco:

i przyjmuje znormalizowane wartości od 1 do 1 miliarda. Dane pochodzą z 2021 roku.

Niestety, dane z Mety są dostępne tylko na poziomie podregionów (NUTS-3 w nomenklaturze Eurostatu), a niektóre z tych podregionów przekraczają rozbiorowe granice. Z kolei inne oprócz granicy z 1914 pokrywają się też z granicą z 1939, więc potencjalnie słabsze relacje między podregionami po dwóch stronach granicy mogą wynikać z powojennych przesiedleń. Ale mamy kilka miejsc, gdzie możemy przetestować naszą teorię. To podregiony inowrocławski i włocławski, sandomiersko-jędrzejowski wraz z tarnowskim i tarnobrzeskim (ten ostatni też z puławskim), przemyski i chełmsko-zamojski oraz podregiony na pograniczu Śląska i Małopolski.

Zacznijmy od podregionów w Polsce centralnej i południowo-wschodniej. Podregion inowrocławski i włocławski mają najszersze relacje społeczne z podregionem bydgosko-toruńskim, ale poza tym są na dość podobnym poziomie relacji w porównaniu do pozostałych swoich sąsiadów (włocławski jest na czwartym miejscu dla inowrocławskiego, vice versa to pozycja trzecia). Tak więc przynajmniej na tym obszarze granicy między dawnym zaborem rosyjskim i pruskim wydaje się, że granica nie dzieli już stosunków społecznych.

Inaczej wygląda sprawa na granicy dawnego zaboru austriackiego i rosyjskiego. Zacznijmy od mieszkańców podregionu tarnowskiego, który graniczy z krakowskim, nowosądeckim, tarnobrzeskim i sandomiersko-jędrzejowskim (a także na malutkim fragmencie z krośnieńskim). Tarnowianie najwięcej znajomych mają w okolicach Nowego Sącza, potem o 1/3 mniej w podregionach: tarnobrzeskim, Krakowie i krakowskim. Następnie, o ponad połowę mniej (relatywnie) znajomych niż w Krakowie mają w podregionie krośnieńskim, a dopiero potem pojawia się graniczny z nimi podregion sandomiersko-jędrzejowski.

Ich sąsiedzi, mieszkańcy tarnobrzeskiego, najchętniej przyjaźnią się z rzeszowianami. Ale już podregion sandomiersko-jędrzejowski jest drugi, choć wyraźnie niżej (prawie dwukrotnie mniejsze prawdopodobieństwo znajomości) i niemal na równi z trzecim podregionem — tarnowskim. W drugą stronę, mieszkańcy podregionu sandomiersko-jędrzejowskiego mają najsilniejsze więzi z Kielcami. O grubo ponad połowę rzadziej z mieszkańcami podregionu tarnobrzeskiego, potem jest Kraków i podregiony krakowski i sosnowiecki, a dopiero potem tarnowski.

Idąc nieco dalej na wschód dobijamy do pary podregionów: przemyski oraz chełmsko-zamojski. Dla mieszkańców tego pierwszego nie ma lepszego znajomego nad rzeszowiaka — szanse na znajomość z takowym są ponad trzy razy wyższe niż z drugim w kolejności podregionem krośnieńskim i cztery razy wyższe niż z krośnieńskim. Chełmsko-zamojski jest kolejny, ale daleko z tyłu, na poziomie niewiele wyższym niż Kraków. W drugą stronę działa to podobnie — mieszkańcy Chełmu i Zamościa mają czterokrotnie wyższe prawdopodobieństwo znajomości z kimś z Lublina niż z okolic Przemyśla.

Widzimy więc, że sytuacja jest nieco skomplikowana. Generalnie, więzi społeczne z podregionami “po drugiej stronie granicy” są faktycznie słabsze, często nawet dość znacznie, ale ten efekt jest dużo mocniejszy na pograniczu zaboru austriackiego i rosyjskiego niż rosyjskiego i pruskiego. Być może wpływ na to ma także efekt granicy województwa i bariery naturalne — Wisła i San. Ale z drugiej strony granica województwa nie przeszkadza w integracji na pograniczu Śląska i Małopolski, za to granica zaborów już tak. Weźmy podregion oświęcimski w małopolskim — najsilniejsze związki z krakowskim, ale potem z bielskim, tyskim i sosnowieckim. Inaczej w częstochowskim w śląskim — silne związki z sosnowieckim, ale potem sieradzki i piotrkowski w łódzkim są na równi z bytomskim w śląskim.

Szukałem więc lepszego sposobu odpowiedzi na pytanie “czy granice dawnych zaborów widać na dzisiejszych mapach więzi społecznych” niż tylko przeglądanie pojedynczych podregionów jeden po drugim. Z pomocą przychodzi tutaj matematyka, a konkretnie metoda nazwana z angielska hierarchical agglomerative linkage clustering. W tej metodzie grupujemy podregiony na podstawie tego, jak są do siebie podobne pod kątem powiązań z innymi regionami. Jeśli narysujemy wykres podobieństwa podregionów i ich zgrupowania wedle tego podobieństwa to wygląda on mniej więcej jak poniżej:

Na podstawie tego dendrogramu możemy teraz wyznaczyć, ile klastrów znajomości jest w Polsce. Zacznijmy dla zabawy od podzielenia Polski na dwie części — byłby to podział między dawną Galicją i wschodnim Górnym Śląskiem (oraz podregionem sosnowieckim) a resztą kraju. To nie powinno być wielkim zaskoczeniem, bo wymiana ludności między górnośląskim okręgiem przemysłowym a Galicją jest silna już od co najmniej stulecia.

Ale widzimy też na dendrogramie, że podział na dwa klastry nie jest najbardziej naturalny. Lepszy byłby podział kraju na trzy części i to właśnie zrobiłem na mapie po prawej. W takim wypadku południowa Polska pozostaje jednym klastrem, a północ dzieli się mniej więcej południkowo, na szerokości Konina czy Kalisza.

Idźmy jednak o krok dalej. Inne naturalne miejsca podziału na dendrogramie to podział na cztery i dziewięć klastrów. Ten pierwszy to stosunkowo mała zmiana — ze wschodniej Polski wydziela Warszawę i jej najbliższe okolice.

Ten drugi to już większe przetasowanie na mapie: z Polski Południowej wydziela się wschodni Górny Śląsk, Polska Zachodnia dzieli się na Pomorze zachodnie (bez Koszalina), Wielkopolskę (idealnie w granicach województwa) oraz resztę Śląska wraz z resztą województwa lubuskiego. W Polsce Wschodniej z kolei wydziela się Pomorze wraz z Krajną, Ziemią Chełmińską i skrawkiem Kujaw oraz obszar województwa łódzkiego wraz z Częstochową.

Wreszcie, czysto dla zabawy, sprawdźmy, jak wyglądałaby mapa Polski, gdybyśmy chcieli stworzyć 17 województw, ale ustalić ich granice według więzi społecznych. Jeśli przyjmiemy takie kryterium, to granice opolskiego, wielkopolskiego, świętokrzyskiego, podkarpackiego i lubelskiego w ogóle się nie zmieniają. Inne województwa notują małe korekty granic: na Pomorzu z zachodniopomorskiego do pomorskiego przechodzi podregion koszaliński, z kujawsko-pomorskiego “wypada” włocławski, warmińsko-mazurskie oddaje podregion ełcki podlaskiemu, a małopolskie zyskuje bielski kosztem śląskiego. Ze śląskiego odchodzi też podregion częstochowski i wraz z piotrkowskim i sieradzkim tworzą nowe województwo, kiedy w łódzkim zostają tylko najbliższe okolice Łodzi i Skierniewic. Na zachodzie, województwo lubuskie rośnie kosztem dolnośląskiego o podregiony jeleniogórski i legnicko-głogowski, zaś w środku kraju powstaje województwo stołeczne, które oprócz okolic Warszawy obejmuje też Siedlce i Żyrardów. Pozostaje najciekawszy region: województwo warmińsko-mazursko-mazowiecko-radomskie, którego ostatni tytularny region jest odłączony od reszty “korytarzem warszawskim”.

A co z początkową tezą tego artykułu? Werdykt jest mieszany, ze wskazaniem na prawdziwość. Wspomniane podregiony inowrocławski i włocławski koniec końców okazują się być jednak zorientowane bardziej na “wnętrze” swoich zaborów niż na siebie samych. Granica zaborcza trzyma się też dobrze na południu kraju, z wyjątkiem podregionu sosnowieckiego. Z drugiej strony, na północy, obszar województwa warmińsko-mazurskiego okazuje się być mocniej związany z dawnym zaborem rosyjskim niż nawet z Gdańskiem. Ten region to dla mnie największe zaskoczenie, bo tam granica przecież trwała aż do 1945 roku. Choć z drugiej strony, może nie powinienem być taki zdziwiony — wszakże zdecydowana większość mieszkańców warmińsko-mazurskiego pochodzi z Polski centralnej, a nie Kresów.

Rynek pracy jest właśnie taką dziedziną, gdzie dostajemy coraz lepsze dane i dokładniejsze dane. Korzystając z rejestrów, GUS raportuje teraz dane o wszystkich pracownikach w Polsce według sekcji, działów i podklas Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD). Wiemy dzięki temu, że jeśli chodzi o sekcje, to najwięcej Polaków pracuje w przetwórstwie przemysłowym i usługach.

W ramach ciekawostki, możemy też znaleźć najmniej popularne podklasy. Na przykład najmniej osób — zaledwie 5 — pracuje w administracji publicznej w sprawach zagranicznych. W sektorze prywatnym najrzadsze zawody to te związane z produkcją tkanin wełnianych (11 osób), przędzy bawełnianej (18) i innych tkanin (32). Te obszary gospodarki, kiedyś zatrudniające tysiące osób w Łodzi i w Sudetach, dzisiaj praktycznie nie istnieją. Inny symboliczny zawód schyłkowy — pracujący w wypożyczalni wideo — to dzisiaj tylko 50 osób w całym kraju.

Ale dla nas ciekawszy jest geograficzny rozkład sektorów gospodarki. Jeśli wrócimy do tych sekcji z wykresu powyżej, niektóre z nich są rozmieszczone równomiernie po kraju bez wyraźnego schematu. Tak jest na przykład z handlem — sklepy są przecież wszędzie w Polsce i w prawie wszystkich powiatach pracujący w handlu stanowią między 10 a 20% pracujących. Inne takie sekcje to edukacja czy ochrona zdrowia.

Ale inne sekcje mówią nam wiele o tym, jak deterministyczne dla możliwości kariery jest miejsce zamieszkania. Zacznijmy od przetwórstwa przemysłowego. To dział gospodarki skupiający przedsiębiorstwa produkcyjne od piekarni i tartaków po fabryki samochodów i baterii i największa sekcja w Polsce według zatrudnienia, blisko 5,6 mln osób. Wyraźnie widać, że w Polsce taki przemysł skupiony jest w swoistym łuku od północnej Wielkopolski przez Śląsk aż po okolice Wadowic. Ale nie tylko — jest jeszcze ciekawy przykład województwa podkarpackiego, którego granice wyraźnie odznaczają się wyższym odsetkiem zatrudnionych w przemyśle nie tylko w porównaniu do wiejskiego lubelskiego, ale też położonego na zachód małopolskiego. To w pewnym stopniu dziedzictwo COP-u, ale część COP-u położona w dzisiejszym świętokrzyskim aż tak dobrze sobie z przyciąganiem inwestycji przemysłowych jednak nie radzi.

Niemalże lustrzanym odbiciem poprzedniej mapy jest ta pokazująca zatrudnienie w rolnictwie. W niektórych, wcale nie tak ludnych, powiatach Polski wschodniej w rolnictwie pracuje nawet ponad 10 tysięcy osób. Pracownicy rolni w Polsce wschodniej (ale też w niektórych zachodnich regionach) to ogromny zasób siły roboczej Polski, którego uwolnienie na rzecz np. przemysłu dałoby korzyści zarówno samym tym pracownikom (wyższe pensje) jak i krajowi ogółem (wyższa produktywność pracy). Tym bardziej, że mimo wysokiego zatrudnienia w rolnictwie na Ścianie Wschodniej, wcale nie produkuje ona aż tak dużo żywności.

O ile przetwórstwo przemysłowe czy rolnictwo ma warunki do rozwoju na obszarze całego kraju, o tyle kolei kolejna sekcja gospodarki — górnictwo — jest już bardzo wyraźnie zależna od lokalnych warunków geologicznych. W górnictwie pracuje 132 tys. Polaków, głównie — bez zaskoczenia — na Górnym Śląsku. I o ile “Wielkie Katowice”, czyli obszar podregionu katowickiego, który na mapie połączyłem w jedno miasto dla poprawy czytelności, skupia najwięcej mieszkańców pracujących w górnictwie ogółem (dzięki Rudzie Śląskiej i jej kopalniom), to najbardziej od górnictwa uzależnieni są mieszkańcy okolic Rybnika. Wlicza się to też mój rodzinny powiat, rybnicki, gdzie mimo braku kopalni na jego obszarze, w górnictwie pracuje aż 17% mieszkańców. Ale, co ciekawe, najbardziej górniczy powiat nie jest na Śląsku tylko na Lubelszczyźnie - to powiat łęczyński z kopalnią Bogdanka, gdzie 18,8% pracujących mieszkańców to górnicy.

Inna sekcja gdzie geografia jest wyraźnie deterministyczna to energetyka. Jeśli mamy do czynienia ze słabo zaludnionym powiatem, gdzie zlokalizowana jest elektrownia, widać to niemal jak na dłoni: Bełchatów, Bogatynia, Kozienice. Inne elektrownie, jak Jaworzno, Rybnik czy Łaziska odznaczają się na mapie mniej, bo w ich okolicach jest więcej pracy w innych sektorach.

Kolejna sekcja, gdzie mamy ciekawą koncentrację geograficzną to transport i logistyka. Ta sekcja obejmuje transport drogowy, kolejowy, rzeczny i morski, magazyny, ale także przesył surowców rurociągami i gazociągami i usługi pocztowe. Niektóre z obszarów wysokiej koncentracji tej sekcji nie są zaskakujące: to tereny między Warszawą i Łodzią, a także wzdłuż granicy z Niemcami. Nieco bardziej zastanawia koncentracja tego sektora pod Siedlcami i Białą Podlaską.

Zatrudnienie w sekcji zakwaterowanie i gastronomia podobnie jak kilka poprzednich sekcji jest mocno warunkowana geografią. Bez zaskoczenia, najwyższa koncentracja pracujących w tej sekcji jest nad morzem i w górach, szczególnie na Podhalu i w Karkonoszach, a także na Mazurach. Ale liczbowo najwięcej ludzi pracuje w tej sekcji w największych miastach Polski: to zarówno hotele jak i restauracje, z których korzystają odwiedzający te miasta turyści i coraz częściej sami ich mieszkańcy.

W największych miastach skoncentrowane są też kolejne sekcje, które akurat są według mnie szalenie ważne dla rozwoju regionalnego ze względu na wysokie płace w nich. Pierwsza to informacja i komunikacja, która obejmuje takie branże jak technologia informacyjna (IT) i media. To jedyna sekcja, w której mediana płac przekracza 10 tys. zł miesięcznie brutto, co jest o 60% wyższe niż mediana ogółem. Widzimy w tej branży sporą koncentrację w siedmiu największych aglomeracjach Polski.

Jeszcze dobitniej wygląda koncentracja kolejnej sekcji — finansów i ubezpieczeń — gdzie gros pracujących w kraju przypada na Warszawę. W Polsce większość central banków i firm ubezpieczeniowych jest skupiona właśnie w stolicy. Pracujący w tej sekcji zarabiają niewiele mniej niż informatycy, z medianą rzędu 9765,80 zł — 51% więcej niż przeciętny Polak.

Nieco lepiej wygląda sytuacja w sekcji działalność profesjonalna, naukowa i techniczna. W tej grupie znajdziemy prawników, architektów, fotografów, weterynarzy, centrale firm i inne zawody w dużej mierze tworzące lokalne elity. Stolica znów jest tu górą, ale inne duże miasta też nie wyglądają źle, a nawet w pozostałych co bardziej rozwiniętych powiatach widzimy jako-takie możliwości znalezienia pracy w tej sekcji.

Ciekawie wygląda też geograficzny rozkład zatrudnienia w administracji państwowej i obronie narodowej. Oczywiście pewien odsetek mieszkańców pracuje w administracji publicznej w każdym powiecie (np. w oddziale ZUS), ale wyraźnie więcej osób pracuje w tej sekcji wzdłuż granic, a także w okolicach obiektów wojskowych, np. w Dęblinie.

Warto zauważyć, że podane powyżej dane pokazują sytuację według deklarowanego miejsca zamieszkania podatnika, a nie miejsca pracy. Główny Urząd Statystyczny podaje także dane według “siedziby głównej” pracy, ale osobiście traktowałbym je jako stosunkowo niskiej jakości. Przykładowo, według tych danych w powiecie krotoszyńskim (77 tys. mieszkańców ogółem, w tym emeryci i dzieci) pracuje aż 70 tys. osób, z czego 44 tys. w handlu. Brzmi podejrzanie, aż nie zorientujemy się, że w Krotoszynie siedzibę ma spółka Dino Polska ze sklepami i hurtowniami na terenie całego kraju. Inny taki przykład to górnictwo (pracownicy wszystkich kopalń PGG przypisani do Katowic).

Co jednak ciekawe, jeśli spojrzymy na dane według sektorów, ta przewaga kobiet… znika. Wprawdzie dane są dostępne tutaj tylko na poziomie województw, ale spodziewać by się można, że jeśli w np. lubelskim czy mazowieckim regionalnym w prawie każdym powiecie kobiety zarabiają więcej niż mężczyźni, to powinno tak być też w każdym sektorze na poziomie województwa.

Okazuje się jednak, że nie. Dlaczego tak jest? Pewien trop wskazuje kolejna mapa — pokazująca dominującą sekcję gospodarki w danym powiecie. Dominującą, czyli tą, w której pracuje najwięcej (niekoniecznie większość) pracowników.

Widać wyraźnie, że tam, gdzie dominuje zatrudnienie w rolnictwie, kobiety najczęściej zarabiają więcej niż mężczyźni. Nie jest to może zależność stuprocentowa, ale rozkład geograficzny jest jednak dość sugestywny. Spójrzmy więc o szczebel niżej. Jeśli spojrzymy na zamieszczoną wyżej tabelę to zobaczymy, że w każdym województwie najgorsze zarobki są w rolnictwie. Porównajmy więc poziom zatrudnienia w rolnictwie kobiet i mężczyzn:

Widać wyraźnie, że prawie w całym kraju większy odsetek mężczyzn niż kobiet pracuje w rolnictwie (ciekawy wyjątek to obszar na pograniczu województw małopolskiego i podkarpackiego). Można by powiedzieć — ale chwila, przecież prawie we wszystkich województwach kobiety ciągle zarabiają w rolnictwie mniej niż mężczyźni? To prawda, ale jeśli w danym powiecie w rolnictwie pracuje np. 30% mężczyzn i tylko 20% kobiet to te nadmiarowe 10 punktów procentowych mężczyzn pracujących w rolnictwie zaniża medianę czy średnią dla mężczyzn w dużo większym stopniu. Wtedy kobiety - które w innych sektorach wprawdzie ciągle zarabiają mniej od mężczyzn, ale więcej od mężczyzn w rolnictwie, zarabiają średnio więcej.

Inny powód to oczywiście szara strefa. W Polsce, szczególnie wschodniej, zatrudnianie na minimalnej i płacenie reszty pod stołem nie jest niestety niczym wyjątkowym. Ale dlaczego miałoby to mieć wpływ na różnice zarobków według płci?

Są dwie główne przyczyny. Pierwsza to to, u kogo się pracuje: sektor publiczny pod stołem nie płaci, kiedy sektor prywatny już tak. A różnice w zatrudnieniu między tymi sektorami są znaczne. Ponad 30% kobiet w Polsce pracuje w sektorze publicznym — to niemal dwukrotnie wyższy odsetek niż mężczyzn (16,2%). Różnica zwizualizowana na mapie wręcz poraża. Wśród mężczyzn, wysokie zatrudnienie w sektorze publicznym notuje się tylko w zagłębiu węglowym na południe od aglomeracji śląskiej, w kilku powiatach z dużymi zakładami państwowymi i w powiatach przygranicznych. Wśród kobiet jest ono wysokie wszędzie — nie powinno to dziwić, bo wiele zawodów opłacanych w większości ze środków publicznych jest zdominowanych przez kobiety, np. nauczycielstwo, pielęgniarstwo czy urzędy.

Ale to dalej nie wyjaśnia wszystkiego. Odsetek mężczyzn zatrudnionych w sektorze publicznym wcale nie jest niższy w Polsce wschodniej niż w zachodniej — w porównaniu z np. Wielkopolską jest wręcz przeciwnie.

Dochodzimy tu do trzeciego powodu. Fakt, w sektorze prywatnym często płaci się pod stołem, przez co oficjalne zarobki mężczyzn są niskie. Ale nie robi się tego we wszystkich typach przedsiębiorstw — takie zachowanie jest powszechne tylko w małych firmach. Przyczyny są dwie: po pierwsze, w takiej firmie łatwiej zachować tajemnicę — wszakże mamy tu do czynienia z de facto przestępstwem, więc kluczowe jest, żeby nikt się nie wygadał czy to zgłosił, a im więcej pracowników, tym większe tego prawdopodobieństwo wykrycia przestępstwa. Po drugie, w regionach z przewagą małych firm przedsiębiorcy mają po prostu większą kontrolę nad pracownikami — pracownik, który nie zgodzi się na część wypłaty pod stołem będzie miał problem znaleźć inną pracę.

Jeśli spojrzymy na mapę pracujących według rozmiaru podmiotu, w którym pracują, zobaczymy bardzo wyraźnie, że w Polsce wschodniej o wiele, wiele więcej ludzi pracuje w najmniejszych podmiotach. Większość z nich to wręcz mikrofirmy, zatrudniające co najwyżej 5 osób łącznie z właścicielem. Dla odmiany pracujący w Polsce zachodniej mają większą szansę pracy w większej firmie, często z kapitałem zagranicznym, gdzie płacenie pod stołem nie jest powszechną praktyką.

Podsumowując, na wyższe zarobki kobiet w Polsce wschodniej wpływają przede wszystkim:

• Niższy odsetek zatrudnienia w rolnictwie w porównaniu do mężczyzn (po części spowodowany także wyższym poziomem wykształcenia kobiet)

• Wyższy odsetek zatrudnienia w sektorze publicznym w porównaniu do mężczyzn

• Wysokie prawdopodobieństwo mężczyzn w pracy w małej firmie (w porównaniu do kolegów z zachodu kraju), gdzie część wynagrodzenia jest wypłacana nieoficjalnie “pod stołem”

Internauci nie byli w błędzie. Średnie miesięczne wynagrodzenie brutto podawane przez Główny Urząd Statystyczny do tej pory cierpiało bowiem na dwa problemy związane ze zbieraniem tych danych. Po pierwsze, użycie średniej samo w sobie jest kontrowersyjne, bo rozkład płac nie jest rozkładem normalnym, tylko prawostronnie skośnym. Oznacza to, że jest mała grupa osób zarabiających bardzo dużo, która “sztucznie” podwyższa średnią, natomiast większość pracujących jest poniżej tej średniej. Przykładowo, w październiku 2022 wyglądało to tak:

Drugi problem był taki, że tę średnią podawano nie z całej populacji pracujących, a tylko spośród tych zatrudnionych w firmach mających co najmniej 9 pracowników.1 Było tak, ponieważ GUS średnią krajową podawał na podstawie badania ankietowego i żeby nie przeciążać najmniejszych pracodawców, po prostu ich nie pytał.

Jednak każdy pracodawca, także ten najmniejszy, musi za swoich pracowników odprowadzać składki i zaliczki na podatek dochodowy, które są ściśle powiązane z wynagrodzeniem. Tak więc państwo polskie te dane miało, ale nie przekazywało ich GUS-owi. Na szczęście, to się właśnie zmieniło. Dzisiaj GUS podał pełne dane o wynagrodzeniach za pierwsze trzy miesiące tego roku. Co więcej, obok średniej podano także mediany — czyli wartości środkowe (połowa pracujących zarabia mniej, a połowa więcej niż mediana), które w rozkładzie wynagrodzeń dają lepszy obraz rynku pracy. Spójrzmy więc w te dane.

Gdzie zarabia się najwięcej?

Najwięcej zarabia się nie w stolicy (to dopiero czwarte miejsce), ale w gminie Jerzmanowa w Legnicko-Głogowskim Zagłębiu Miedziowym. Mediana płac w pierwszym kwartale wyniosła tam 9517,24 zł. Drugie, z 9110,72 zł były sąsiednie Polkowice, zaś trzecia (8852,62 zł) była gmina Podkowa Leśna pod Warszawą.

Na czwartym miejscu mamy wspomnianą stolicę (8726,63 zł), która jest jednocześnie najbogatszym powiatem — można tam zarobić o blisko tysiąc złoty więcej niż w drugim w kolejności powiecie lubińskim. W czołówce mamy jeszcze dwa inne powiaty zagłębia miedziowego: polkowicki i głogowski, a także Kraków (mediana 7660,91 zł).

Na mapie widać dobrze, że najlepiej w Polsce zarabia się w aglomeracjach “top 5” (Warszawa, Kraków, Wrocław, Poznań i Trójmiasto) oraz wspomnianym zagłębiu miedziowym. Stosunkowo dobre zarobki mają także mieszkańcy aglomeracji śląskiej i rybnickiej oraz ogólnie pasa wzdłuż A4 od granicy z Niemcami do Krakowa, a także okolic Szczecina. W reszcie kraju zarobki są wyraźnie słabsze.

Jeśli chodzi o konkretne wartości dla największych miast, to 20 najlepiej i najgorzej płacących wygląda jak w tabeli poniżej. Ze swojej strony dodam, że to średnia z pierwszego kwartału, który jest dość specyficzny szczególnie w regionach surowcowych — na luty i/lub marzec przypada wypłata nagród rocznych. Dzięki temu na przykład Rybnik wskoczył przed Katowice w tabeli — mediana płac w marcu była w Rybniku aż o 20% wyższa niż w styczniu (dla porównania w Katowicach, gdzie w górnictwie nie pracuje już tak dużo ludzi, była tylko o 5% wyższa — a więc mniej niż w miastach takich jak Kraków czy Warszawa, gdzie inne firmy też wypłacają premie).

Jak zarabiamy?

Ciekawe są też inne dane podane dzisiaj przez GUS. Na przykład w marcu, jeśli zarabialiście 10,5 tys. zł brutto miesięcznie, byliście w 20% najlepiej zarabiających Polaków.2 15 tysięcy miesięcznie (a więc 3,5 tys. euro) to już śmietanka polskiego społeczeństwa.

Wyjątkowo ciekawie wyglądają dane o zarobkach ze względu na wiek i płeć. Generalnie, kobiety zarabiają w Polsce mniej niż mężczyźni o ok. 6%. Najgorzej jest w grupie wiekowej 35-44 lata — to bardzo wyraźny wpływ macierzyństwa, które opóźnia awanse i przez to obniża zarobki. Ale co ciekawe, już w starszych grupach wiekowych, od 55 lat w górę, jest dokładnie na odwrót — to kobiety zarabiają więcej niż mężczyźni.

Bez zaskoczeń, ale w końcu z realnym potwierdzeniem, wygląda sytuacja płacowa ze względu na rozmiar przedsiębiorstwa. W mikrofirmach mediana płac jest praktycznie tożsama minimalnej krajowej. Im większe przedsiębiorstwo, tym lepiej płaci swoim pracownikom.

Te dane nie powinny zaskakiwać. Jakiś czas temu wrzucaliśmy mapę powiatów w Polsce ze względu na odsetek pracujących zatrudnionych w mikrofirmach. Ta mapa dobrze koreluje z mapą zarobków.

Podsumowanie

Podsumowując, Głównemu Urzędowi Statystycznemu należą się brawa za to, że zdołał przekonać inne podmioty publiczne do udostępniania danych i że dostarcza nam — po raz pierwszy — wysokiej jakości dane, które odbiegają od wcześniej publikowanych.

Należy też zauważyć, że te dane to kolejne z wielu serii pokazujących, że Polska coraz bardziej rozwarstwia się między miasta top5 oraz całą resztę — proces, o którym pisaliśmy jakiś czas temu.

Kartografia Ekstremalna

Tryumf modelu polaryzacyjno-dyfuzyjnego

W 2016 podczas kampanii wyborczej, politycy PiS z premierem Morawieckim na czele szumnie zapowiadali, że skończą z polaryzacyjno-dyfuzyjnym modelem rozwoju kraju, który w ich opinii powodował kierowanie wszystkich środków inwestycyjnych do największych miast i degradację prowincji. Przeciwko modelowi…

Read more

3 years ago · 31 likes · 7 comments · Szymon Pifczyk

Jeśli spojrzymy w metodologię tego rankingu, przeczytamy mocne słowa, że “nie ma tu miejsca na uznaniowość”. Być może, ale znalazło się miejsce na kiepską metodologię. Czemu tak sądzę?

W tym rankingu w każdej kategorii miastom przypisuje się rangę (i tyle samo punktów) na podstawie wartości danej zmiennej. Przykładowo, w kategorii bezrobocie Poznań dostał 1 punkt, bo ma je na poziomie 1% i to najlepszy wynik, Katowice 2 punkty (mimo, że jest tam takie same bezrobocie), Warszawa 3 punkty, bo ma 1,4% i tak dalej.

Problem z takim podejściem jest taki, że niektóre zmienne mają brdzo nierównomierny rozkład. Weźmy przestępczość. Dane GUS (na których rzekomo raport się opiera) pokazują inny ranking miast niż dane podane w raporcie: najgorsze są Katowice, a nie Łódź, potem Wrocław, a potem Gorzów. Tyle tylko, że o ile różnica w liczbie przestępstw na 1000 mieszkańców między Gorzowem a Wrocławiem to 2,5 (32,39 wobec 34,89), o tyle ta między Wrocławiem a Katowicami to aż 34,1, czyli blisko 13 razy więcej. Mimo to, różnica w punktach między Gorzowem a Wrocławiem i Wrocławiem a Katowicami jest taka sama (1 punkt). Nie będzie chyba kontrowersyjnym stwierdzenie, że z bezpieczeństwem w Katowicach jest o wiele, wiele gorzej niż w Gorzowie i Wrocławiu — kiedy między Wrocławiem a Gorzowem różnica jest nieznaczna — więc Katowice powinny zostać ocenione znacznie niżej.

Ta metodologia jest na tyle zła, że pokusiłem się o stworzenie własnego rankingu. Poniżej opiszę jego metodologię oraz wyniki.

Metodologia

Wybór zmiennych

Podobnie jak w rankingu Business Insidera, zbudujemy syntetyczną miarę poziomu życia ze zmiennych składowych. Wybrałem szereg zmiennych z różnych kategorii, a następnie sprawdziłem, czy te zmienne charakteryzują się dostatecznym współczynnikiem zmienności. W literaturze przyjmuje się bowiem, że zmienne o współczynniku zmienności niższym niż 10% są quasi-stałe, a więc nie wnoszą wiele do analizy. Sprawdziłem też, czy amplituda wartości zmiennych jest wystarczająca — w literaturze przyjmuje się, że powinna wynosić minimum 1,2 i tak jest.

Po kilku iteracjach, wyłoniła się następująca lista zmiennych:

Jak widać, nadałem też tym zmiennym wagi (jak bardzo są według mnie ważne) i czy są stymulantami (im wyższy wskaźnik, tym lepiej) czy destymulantami (na odwrót).

Oczywiście, to nie są wszystkie zmienne, które chciałbym zawrzeć w takim syntetycznym wskaźniku. Przykładowo, bardzo chciałem dodać zmienną pokazującą jaki procent mieszkańców miasta mieszka maksymalnie 5 minut spaceru od parku, skweru albo lasu. Ale to bardzo ciężkie zadanie komputacyjne. Musiałem się więc zadowolić zmiennymi, które są publicznie dostępne i stosunkowo przystępne do obrobienia.

Normalizacja i agregacja zmiennych

Następnym krokiem było znormalizowanie zmiennych, żebyśmy mogli je porównać między sobą. Wykorzystałem do tego metodę unitaryzacji zerowanej, którą można zapisać wzorem:

Co ten wzór robi? W skrócie, daje miastom wartości od 0 do 1, gdzie 0 otrzymuje najgorsze miasto, zaś 1 — miasto najlepsze.

Po znormalizowaniu zmiennych, przemnożyłem je przez wagi i dodałem do siebie, uzyskując syntetyczny wskaźnik jakości życia. Ten syntetyczny wskaźnik można interpretować tak, że wynik 100% uzyskałoby miasto, które jest najlepsze w każdej dziedzinie, zaś wynik 0% miasto, które jest w każdej dziedzinie najgorsze.

To gdzie żyje się najlepiej?

1. Warszawa

Okazuje się, że najlepszym dużym miastem do życia w Polsce jest — bez chyba wielkich zaskoczeń — Warszawa. Stolica uzyskała 66% wyniku “idealnego” miasta. Jej mocne strony to oczywiście gospodarka: najwyższe dochody, niskie bezrobocie i dynamiczny rozwój. Warszawa jest też miastem bezpiecznym, z dobrą edukacją podstawową i z największą różnorodnością restauracji i destynacji z lotnisk.

Wynik stolicy w dół ciągną wysokie ceny mieszkań, stosunkowo mało zabytków i chaos urbanistyczny.

2. Kraków

Drugie miejsce na podium, z wynikiem 60%, zajmuje z kolei dawna stolica i drugie miasto Polski — Kraków. W przypadku Krakowa mamy do czynienia z receptą na sukces prawie identyczną do tej warszawskiej: silna, szybko (najszybciej w kraju) rosnąca gospodarka i najlepsza edukacja to najmocniejsze cechy Krakowa. Dodatkowo, bez zaskoczeń, Kraków wypada świetnie jeśli chodzi o zabytki.

Słabe strony miasta to zanieczyszczenie powietrza (tu należy dodać, że operowałem na danych z 2022 — dzisiaj już jest pewnie znacznie lepiej pod tym kątem) i wysokie ceny mieszkań.

3. Chorzów i Katowice

Podium zamykają niemal ex-aequo Chorzów i Katowice. Wprawdzie Chorzów osiągnął minimalnie wyższy wynik (57,6% v. 57,3%), to zdecydowałem się połączyć te dwa miasta, bo leżą tuż obok siebie, a dodatkowo w niektórych zmiennych (zanieczyszczenie powietrza, PKB) musiałem przyjąć dla nich takie same wartości z braku dokładniejszych danych.

Te dwa miasta różnią się nieco od Krakowa i Warszawy jeśli chodzi o to, dlaczego są dobre do życia. O ile Kraków i Warszawa były w absolutnej czołówce w kilku kategoriach i na absolutnym dnie w innych, o tyle Chorzów i Katowice są w prawie każdej kategorii powyżej średniej, ale bez specjalnego wyróżniania się w żadnej (z wyjątkiem stosunkowo niskich cen mieszkań).

Pozostałe miasta

Poniżej zamieszczam tabelę z wynikami wszystkich analizowanych miast. Brałem pod uwagę tylko miasta z ponad 100 tys. mieszkańców. Początkowo chciałem zrobić ten ranking dla wszystkich miast na prawach powiatu, ale mniejsze miasta (szczególnie Sopot) “psuły” wiele zmiennych swoimi skrajnymi wartościami.

Zachęcam do dyskusji tutaj pod postem oraz na Facebooku. Ciekaw jestem, jakie inne zmienne wzięlibyście pod uwagę tworząc ranking najlepszych miast do życia.

1. Dorastanie w domu na przedmieściach, w okolicy pełnej podobnych rodzin

2. Studia i praca w centrum dużego miasta, poznawanie nowych ludzi

3. Po osiągnięciu stabilności w karierze, małżeństwo, ciąża i przeprowadzka na przedmieścia

4. Wychowywanie dzieci na przedmieściach

5. Po przejściu na emeryturę, zamiana domu na mniejszy lub na mieszkanie, często związana z wyprowadzką do ciepłych stanów lub krajów

Porównajmy przykładowo piramidę wieku ludności hrabstwa Westchester z Manhattanem. Widać wyraźnie, że na Manhattanie jest bardzo dużo młodych ludzi po studiach, zaś jak na lekarstwo dzieci (z wyjątkiem tych najmłodszych — bo ich rodzice jeszcze nie zdążyli się wyprowadzić). Z kolei w Westchester, młodych ludzi jest mniej niż innych grup wiekowych, zaś dzieci, a szczególnie nastolatków, jest całkiem sporo.

W Polsce mamy do czynienia z dominacją kultury anglosaskiej, szczególnie tej amerykańskiej. Nic dziwnego więc, że po trzydziestu latach gospodarki wolnorynkowej i wraz z bogaceniem się zaczęliśmy się do Amerykanów i Brytyjczyków upodabniać. Najpierw zaczęliśmy się segregować ze względu na zasobność portfela. Pierwszą jaskółką były grodzone osiedla, a dzisiaj, kiedy już nie są aż tak modne, dobrze widać to we wzrastającej w przerażającym tempie liczbie dzieci wysyłanych do szkół prywatnych — na czele z dziećmi byłego premiera, a nawet lewicowej (!) kandydatki na prezydenta Warszawy.

Najnowsze dane spisowe pokazują jednak, że wspomniana przeze mnie wyżej segregacja wiekowa też zaczyna się w Polsce zagnieżdżać. Dodajmy do tego ściśle związany z tym rozwój przedmieść i mamy model rozwoju prosto z USA. Spójrzmy na mapy siedmiu największych aglomeracji miejskich (ich granice biorę z mojego poprzedniego wpisu).

Warszawa

Liczba mieszkańców aglomeracji warszawskiej nieustannie rośnie. Rośnie też sama Warszawa. Widać jednak wzrastające uzależnienie od samochodów. O ile dawniej miasta i osiedla satelickie Warszawy położone były głównie wzdłuż linii kolejowych (dalej widać ten gwiaździsty układ na mapie gęstości zaludnienia), to dzisiaj nowe domy i bloki budują się wszędzie. Pustoszeje natomiast centrum miasta.

Warszawa jest też dobrym przykładem segregacji wiekowej. Młodzi ludzie w aglomeracji warszawskiej mieszkają w samym mieście — jest ich sporo w centrum, ale najwięcej jest ich w promieniu 3-5 km od centrum. Z kolei dalszy pierścień dzielnic okalających i przedmieść to już osoby w średnim wieku. Emeryci dla odmiany zamieszkują tam, gdzie kiedyś dostali mieszkania zakładowe czy komunalne — czyli przede wszystkim w centrum i na dużych PRL-owskich blokowiskach.

Aglomeracja katowicka

Druga największa polska aglomeracja jest w dokładnie przeciwnej pozycji — szybko traci mieszkańców z powodu kiepskiej sytuacji demograficznej i niedostatecznej sile przyciągania mieszkańców z innych regionów.

Ciekawie robi się, kiedy spojrzymy na mapę wieku mieszkańców. O ile dzieci brakuje niemal wszędzie (co jednak nie jest wyjątkowe — prawie wszystkie aglomeracje się z tym zmagają), o tyle na mapie młodych dorosłych widać bardzo wyraźny podział między śląską a zagłębiowską częścią aglomeracji. Podobnie jest w przypadku mapy seniorów. Zagłębie jest w o wiele gorszej sytuacji niż śląską część aglomeracji.

Kraków

W Krakowie też mamy do czynienia z niekontrolowanym rozrostem przedmieść opartych w całości na samochodach, ale na plus należy zaliczyć fakt, że rośnie też wiele dzielnic miasta, w tym niektóre tuż przy centrum. Samo centrum jednak się wyludnia, podobnie jak Nowa Huta.

Kraków jest w doskonałej sytuacji jeśli chodzi o wiek mieszkańców. W praktycznie całym mieście kohorta zakładająca dziś rodziny (20-39 lat) stanowi co najmniej 1/3 mieszkańców. To naprawdę imponujący wynik. Władze Krakowa powinny postarać się o wzmocnienie dzietności w tej grupie poprzez budowę mieszkań komunalnych — bo ceny mieszkań to ogromny problem w Krakowie.

Trójmiasto

W Trójmieście temat tej (i poprzedniej) dekady to rozwój Górnego Tarasu w Gdańsku i miejscowości na północ od Gdyni wzdłuż linii kolejowej. Gęstość zaludnienia na Górnym Tarasie w Gdańsku jest już tak duża, jak w centralnych dzielnicach miasta.

A kto mieszka na Górnym Tarasie? Oczywiście młodzi ludzie. Z kolei ludzie w średnim wieku preferują bardziej peryferyjne okolice. Nadchodzącym problemem Trójmiasta będzie jednak masowe pustoszenie dzielnic centralnych wraz z odchodzeniem z tego świata powojennego wyżu.

Wrocław

We Wrocławiu mamy do czynienia z bardzo intensywną aktywnością budowlaną na przedmieściach. Wrocław rozlewa się może nieco mniej chaotycznie niż Kraków, ale dalej jest to problem — i to niepotrzebny, bo ziemie odzyskane mają lepsze narzędzia kształtowania polityki przestrzennej dzięki komasacji działek.

Na mapie ludności według wieku Wrocław też jest podobny do Krakowa, chociaż w samym mieście wydaje się być nieco więcej dzieci niż w tym drugim.

Łódź

W Łodzi, podobnie jak w aglomeracji katowickiej, napływ nowych mieszkańców nie rekompensuje ubytku spowodowanego przewagą zgonów nad urodzeniami.

Łódź ma jednak ciekawą sytuację — dzięki rewitalizacji miasta, w dzielnicach centralnych mieszkają praktycznie sami młodzi ludzie; nie ma tam nawet zbyt dużo emerytów jak w innych miastach (łódzcy seniorzy mieszkają raczej w dzielnicach centrum okalających).

Poznań

Wreszcie, stolica polskiej suburbanizacji dalej zasługuje na to miano. Poznań dusi się w swoich granicach i nowe osiedla powstają dosłownie tuż za granicami miasta. Myślę, że w przypadku tego miasta, rozsądne byłoby rozszerzenie granic.

Wiekowo, sytuacja jest typowa dla miasta przechodzącego proces suburbanizacji: ogromna liczba młodych ludzi w dzielnicach centralnych i praktyczna dominacja osób w średnim wieku na przedmieściach, z emerytami ściśniętymi gdzieś pomiędzy.

W przyszłym tygodniu: mapy dla mniejszych aglomeracji!

Potrzeba takich opracowań bierze się oczywiście z tego, że Główny Urząd Statystyczny natrafia na poważne problemy przy obliczaniu liczby ludności w skali kraju, a co dopiero w skali lokalnej jak powiat czy gmina. W ubiegłym roku bardzo ciekawy raport o tym opublikowała Fundacja Batorego. Po publikacji raportu, swoją odpowiedź wystosował GUS; odbyło się też seminarium na ten temat z udziałem przedstawicieli GUS i innymi gośćmi. Nie będę się tutaj więcej na ten temat rozpisywał — zachęcam do przeczytania chociażby wspomnianego raportu.

W tym wpisie pokusiłem się o autorską analizę faktycznej liczby ludności dla wszystkich powiatów w kraju wg stanu na koniec 2022 roku. Uważam, że jest to bardzo ważny temat, szczególnie w momencie, kiedy do Polski zaczynają płynąć fundusze z Krajowego Planu Odbudowy. Nasz kraj może już nie mieć kolejnej takiej okazji, by inwestować intensywnie w infrastrukturę, więc warto, by tę infrastrukturę zbudować tam, gdzie może z niej skorzystać najwięcej ludzi.

Poniżej wyniki, a na samym końcu metodologia.

Nieco poniżej 38 mln mieszkańców Polski

Na koniec 2022 GUS podawał ludność kraju wg definicji krajowej (czyli wliczając polskich emigrantów niewymeldowanych z kraju, a nie wliczając większości imigrantów w Polsce) na 37,77 mln osób, zaś ludność rezydentów (w teorii faktyczną ludność, wykorzystywaną do porównań międzynarodowych) na nieco ponad 1 mln osób mniej. W żadnej z tych liczb GUS nie zawarł jednak np. uchodźców z Ukrainy1, a także wiele innych kategorii imigrantów.

Według moich obliczeń faktyczna liczba ludności Polski na koniec 2022 roku wyniosła nieco więcej niż mówią dane oficjalne - 37,95 mln osób.

Różnią się też oficjalne i szacowane liczby ludności województw. Zyskują prawie wszystkie duże województwa — wyjątek to śląskie, ale nawet tam różnica jest stosunkowo mała (poniżej 1%). Wrażenie robi województwo mazowieckie, które wg tych szacunków ociera się już o 6 mln mieszkańców — to oczywiście zasługa stolicy. Z drugiej strony, wiele mniejszych województw jest znacznie mniej ludnych niż wynikałoby z oficjalnych danych. Najwięcej mieszkańców — aż 8,2% — ubyło podkarpackiemu.

Wielka piątka i inni

Jeszcze ciekawiej robi się na poziomie poszczególnych powiatów. Zacznijmy od tych największych. Często ja i inni obserwatorzy polskiej demografii mówimy o tzn. “wielkiej piątce”, czyli Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu i Gdańsku — miastach, które w ostatnim dziesięcioleciu czy dwóch “odskoczyły” reszcie kraju. Polecam mój inny wpis w tym temacie:

Kartografia Ekstremalna

Tryumf modelu polaryzacyjno-dyfuzyjnego

W 2016 podczas kampanii wyborczej, politycy PiS z premierem Morawieckim na czele szumnie zapowiadali, że skończą z polaryzacyjno-dyfuzyjnym modelem rozwoju kraju, który w ich opinii powodował kierowanie wszystkich środków inwestycyjnych do największych miast i degradację prowincji. Przeciwko modelowi…

Read more

3 years ago · 30 likes · 7 comments · Szymon Pifczyk

Również i tutaj mamy wyraźną przewagę tych miast. We Wrocławiu faktyczna liczba ludności może być o nawet ponad 30% wyższa niż oficjalna; a w Poznaniu o niewiele mniej. W Krakowie mamy do czynienia z różnicą rzędu 23%, zaś w Warszawie i Gdańsku około 17-18%.

W ogóle, wśród 20 największych miast Polski tylko Radom ma mniej mieszkańców niż oficjalnie. “Zyski” tych powiatów są tak duże, że ogólnie miasta na prawach powiatu mają o 1,19 mln mieszkańców więcej niż oficjalnie. To ponad 10% ich oficjalnej liczby ludności!

W przypadku powiatów ziemskich, te podmiejskie również mają na ogół więcej mieszkańców. Rekordzista to powiat pruszkowski pod Warszawą, który ma o około 12% mieszkańców więcej niż oficjalnie. Ogółem jednak, powiaty ziemskie mają o wiele mniej mieszkańców niż podaje GUS: o 1,06 mln mniej.

Pustoszejąca prowincja

Jeśli spojrzymy na mapę, zobaczymy bardzo wyraźnie to, o czym pisałem w poprzedniej sekcji. W największych miastach i na ich przedmieściach mamy o wiele więcej mieszkańców niż oficjalnie. W mniejszych, ale uniwersyteckich miastach (np. Gliwice, Opole, Toruń), też znajdziemy lekkie niedoszacowanie faktycznej populacji. Ostatnia kategoria to powiaty z silnym sektorem przemysłowym, sadowniczym lub magazynowym, które ściągają imigrantów — to przede wszystkim powiaty wzdłuż autostrady A2 na zachodzie kraju oraz między Łodzią a Warszawą.

Wszędzie indziej mamy przeszacowanie populacji w źródłach oficjalnych. Od lekkiego w trójkącie Poznań-Bielsko-Warszawa, przez większe w pozostałych powiatach Polski zachodniej i środkowej, po bardzo duże na Zamojszczyźnie, Podkarpaciu i na północno-wschodnich rubieżach kraju.

Dokładne wartości szacunku faktycznej liczby ludności dla konkretnych powiatów dostępne są pod tym linkiem. Zachęcam do wyszukania swojego powiatu.

Jak liczyłem faktyczną liczbę ludności

Do szacunku faktycznej liczby ludności w powiatach przyjąłem następujący algorytm:

1. Za podstawę wziąłem oficjalną liczbę ludności powiatów wg danych GUS na koniec 2022 roku

2. Następnie, od tej liczby odjąłem liczbę emigrantów polskich mieszkających za granicą, a nie wymeldowanych z kraju (a więc wliczonych w liczby z punktu 1), zgodnie z danymi z Narodowego Spisu Powszechnego 2021. Te dane mówią o 1,47 mln polskich emigrantów. Jest to jednak liczba niedoszacowana: dane urzędów statystycznych innych krajów europejskich mówią o 2,1 mln Polaków, którzy przenieśli się do tych krajów po 2004 roku, z czego 0,3 mln oficjalnie wymeldowało się z Polski. Aby uzyskać te 1,8 mln migrantów (zamiast 1,47 mln), przemnożyłem dla wszystkich powiatów liczbę migrantów z nich przez 1,3, zakładając, że GUS niedoszacował emigrancję równomiernie w całym kraju, co wydaje mi się rozsądnym założeniem.

3. W kolejnym kroku chciałem oszacować rozmiary nierejestrowanej migracji wewnątrz kraju. W tym celu skorzystałem z danych z ostatnich wyborów: dodałem osoby, które dopisały się do rejestru wyborców w danym powiecie przed wyborami, a odjąłem tych, którzy się wypisali, żeby dopisać się gdzie indziej.

   1. Rozważałem też użycie innej zmiennej — liczby osób pracujących i “dojeżdżających” do pracy ponad 150 km w linii prostej. Jednak w końcu zdecydowałem się jej nie używać, bo wydaje się być jednak nieco gorsza od rejestru wyborców: nie wszyscy pracują, a spośród tych, którzy pracują, niektórzy jednak pracują zdalnie.

4. Czas na cudzoziemców. Dodałem do każdego powiatu liczbę zamieszkałych tam cudzoziemców odprowadzających składki zdrowotne do ZUS według stanu na koniec 2022 roku. Tutaj muszę dodać, że jakiś odsetek z nich jest już wliczony w oficjalną liczbę ludności, więc część z nich możemy liczyć podwójnie. Nie powinna to być jednak znaczna wartość (w oficjalnej liczbie ludności zawiera się tylko 111 tys. cudzoziemców, w tym dzieci, emeryci i inne osoby niepracujące).

5. Cudzoziemcy to nie tylko pracujący. W kolejnym kroku dodałem liczbę uczniów-cudzoziemców w danym powiecie, uprzednio odejmując tych, którzy są jednocześnie uchodźcami wojennymi z Ukrainy.

6. Te odejmowanie z poprzedniego punktu zrobiłem dlatego, że część ukraińskich dzieci nie chodzi do polskich szkół. Łatwiej było więc dodać wszystkie ukraińskie dzieci razem niż kalkulować, ile z nich chodzi, a ile nie. Dodałem także wszystkich uchodźców z Ukrainy powyżej 66 roku życia.

7. Natomiast dla uchodźców z Ukrainy między 18 a 66 rokiem życia przyjąłem, że należy dodać tylko 35% z nich. Skąd ta liczba? Według Polskiego Instytutu Ekonomicznego, 65% uchodźców z Ukrainy pracuje — są więc już wliczeni w dane ZUS. Oczywiście prawdopodobne jest, że np. w Warszawie pracuje 80%, a w powiecie zamojskim tylko 50%, ale nie mamy tak dokładnych danych.

8. Wreszcie, na koniec dodałem szanowaną liczbę studentów do powiatów z uczelniami i odjąłem szacowaną liczbę studentów studiujących gdzie indziej od wszystkich powiatów. Z tych obliczeń jestem najmniej zadowolony, bo jakość dostępnych danych była najniższa:

   1. Na poziomie powiatów dostępne są tylko informacje o ogólnej liczbie studentów, bez podziału na stacjonarne i niestacjonarne oraz pierwszego lub drugiego stopnia. Dodatkowo, część studentów objęta była już w zmiennej z rejestrem wyborców.

   2. Wątpliwości jest wiele, dlatego w danych oprócz ogólnego szacunku, udostępniam także dane bez próby oszacowania liczby studentów.

   3. Mapa bez studentów wygląda jednak bardzo podobnie.

Ciekaw jestem Waszych opinii dotyczących tej analizy oraz metodologii. Zachęcam do zostawienia konstruktywnego komentarza!

Problem wysokich cen mieszkań nie jest wyjątkowy dla Polski. W innych krajach czasem jest nawet jeszcze gorzej. Przykładu szukać daleko nie trzeba — na przykład w czeskiej Pradze, gdzie dochodzi aspekt NIMBYizmu (“Not In My Back Yard”, czyli “nie w moim ogródku” — postawa dotychczasowych mieszkańców i władz, które torpedują nowe inwestycje, bo nie chcą nowych mieszkańców), ceny mieszkań są jeszcze o 40% wyższe niż w Warszawie, mimo podobnych zarobków.

Jednak śmiem twierdzić, że Polska ma jednak ten problem szczególnie, bo oprócz problemów współdzielonych z innymi krajami, w naszym narodzie panuje swoisty kult nieruchomości. Kiedy komuś w Polsce dobrze idzie własny biznes czy gospodarstwo rolne, zamiast w niego zainwestować, pakuje zyski w kupno pięciu mikrokawalerek. Apogeum tej patologii mogliśmy oglądać w zeszły weekend na TVP, gdzie w programie śniadaniowym (!) tłumaczono, jak flippować nieruchomości.

To nie jest tak, że ten kult betonu nie miał swoich podstaw. Z PRL Polska wyszła jako kraj z ogromnym deficytem mieszkań. Według spisu z 1988 roku, w kraju było tylko 10,7 mln mieszkań (z tego ogromny odsetek substandardowych, np. bez łazienki), a na obywatela przypadało ledwie 16,7 metra kwadratowego mieszkania. Były to wskaźniki o co najmniej połowę niższe niż w krajach zachodnich, a nawet w co bardziej ogarniętych demoludach.

Jednocześnie małymi dziećmi było wtedy największe pokolenie w historii Polski — w 1989 roku mniej niż 15 lat miał co czwarty Polak, 9,6 mln osób. Te dzieci kiedyś musiały w czymś zamieszkać, a na mieszkanie po babci nie było co liczyć, bo w wieku ponad 60 lat było wtedy mniej niż 15% ludności kraju (a dodatkowo, większość z nich mieszkała na wsi). Mieszkań, mimo silnego wolumenu nowych budów, ciągle było mało: najpierw w skali kraju, w ostatnich latach głównie w większych miastach wraz z koncentracją gospodarki i ludności w nich.

Ale to się kiedyś musiało skończyć. W końcu dogoniła nas demografia. Spora część pokolenia lat 80. wyjechała za granicę po 2004. Ci, którzy zostali, w przytłaczającej większości zaspokoili już swoje potrzeby mieszkaniowe. W ostatnich latach swoje potrzeby mieszkaniowe, często w panice przy okazji kredytu 2% (zabójcy polskiej demografii) i w ucieczce przed inflacją, swoje potrzeby mieszkaniowe zaspokoiła spora część pokolenia lat 90.

W nadchodzącym dziesięcioleciu w wiek zakładania gospodarstwa domowego (niekoniecznie rodziny) wejdzie dla odmiany najmniejsze pokolenie od co najmniej stulecia — ledwie 3,7 mln osób. Oni mogą liczyć na mieszkanie po babci — nawet zakładając wyższą długość życia, więcej niż 65 lat ma dwukrotnie więcej Polaków niż tych mających 15-24 lata. Co więcej, wiele z nich mieszka w dużych miastach, gdzie jest popyt.

Wróćmy na chwilę do tego katowickiego mieszkania. Kosztuje ponad pół miliona, ale już chyba tylko teoretycznie. Mieszkanie “wisi” na Otodom już 5 miesięcy. Kupujących brak.

Nie inaczej jest na rynku najmu. W inwestycji, w której koniec końców kupiłem mieszkanie (znacznie mniejsze i droższe), pierwszy etap oddano ponad półtora roku przed moim budynkiem. Bez zaskoczenia, wiele mieszkań zakupiono w celach inwestycyjnych, to znaczy na wynajem. Ale i tam chyba już pali się pod niektórymi inwestorami. Obserwuję rynek od jakiegoś czasu z ciekawości i widzę, że te mieszkanie jest dodawane co miesiąc już co najmniej od października, zaś te nawet nie jest usuwane i dodawane na nowo, tylko odświeżane — a wisi od ośmiu miesięcy! Wystawiający nie obniżają jednak ceny — pewnie dlatego, że inaczej im się nie zepnie kredyt.

Oczywiście, najwięksi wyznawcy lokaty kapitału w betonie na pewno się teraz burzą albo mnie wyśmiewają — wszakże krach miał już przyjść dawno, a nie tylko go nie było, ale wręcz w ostatnich latach była hossa. Ale to był tylko przypadek: popyt na kredyty hipoteczne już znacznie spadał, po czym dostał dwa zastrzyki podtrzymujące życie: wojnę na Ukrainie (w krótkim czasie populacja Polski wzrosła o 3%) i kredyt 2%. Tylko jak wspomniałem — kto miał, ten już kupił. Dalej będą inwestorzy kupujący kolejne mieszkania, ale myślę, że ci, którzy mają nieco więcej oleju w głowie, już raczej przyhamują.

Lech Wałęsa kiedyś powiedział, że Polska będzie drugą Japonią i akurat może się to spełni. Polacy już dzisiaj konsumują tyle, co Japończycy (wprawdzie ci drudzy mocno oszczędzają, a my żyjemy od pierwszego do pierwszego, ale jednak). A i na rynku nieruchomości wydaje się, że mamy podobną bańkę. W Japonii ceny mieszkać rosły bardzo szybko przed dekady, aż bańka pękła w pierwszej połowie lat 90-tych. Co ciekawe, to dokładnie ten czas, kiedy rodziny zakładało pierwsze pokolenie urodzone w warunkach dzietności poniżej zastępowalności pokoleń. Czyli dokładnie ten moment, w którym dzisiaj jest Polska.

Z resztą, nie trzeba patrzeć na Japonię. We Włocławku pewnie też było sporo inwestorów w rynek nieruchomości, bo przecież to “bezpieczna lokata kapitału” i “nieruchomości tylko drożeją”. Jeśli ktoś kupił w 2022 roku mieszkanie warte 250 tys. zł, to dzisiaj dostanie za nie już tylko 230 tys.

Oczywiście, to nie jest tak, że ceny spadną nagle wszędzie. Jeśli ktoś ma mieszkanie na rynku w Krakowie to pewnie go nadchodząca bessa na rynku nieruchomości aż tak bardzo nie dotknie. Ale jeśli ktoś ma mieszkanie w bloku w peryferyjnej dzielnicy Tarnowa, to lepiej sprzedać, póki można.