Internetowa popularność Żabki jest do pewnego stopnia uzasadniona. Sieć rozwija się od dekad, ale prawdziwego wiatru w żagle nadał jej wprowadzony w 2018 zakaz handlu w niedzielę, który zezwala na wyjątki o ile sprzedaż prowadzi właściciel sklepu. Ponieważ Żabka działa w systemie franczyzowym (a jej praktyki są akurat często obiektem krytyki), teoretycznie to nie firma Żabka prowadzi pojedyncze sklepy, tylko ich ajenci — a więc w przeciwieństwie do np. Biedronki czy Lidla, może być otwarta w niedzielę i święta. Niedawno Żabka weszła też na rynek rumuński jako Froo, gdzie już po roku miała ponad sto sklepów.

W Polsce Żabka ma, według danych na 1 marca 2026, 12577 sklepów — jeden na niecałe 3 tysiące Polaków. Przeciętny Polak ma do najbliższej Żabki nieco ponad 2,5 kilometra. Jeśli jednak spojrzymy na mapę ich rozmieszczenia, zobaczymy, że sklepy Żabki są mocno skoncentrowane w największych aglomeracjach miejskich.

W tych aglomeracjach przeciętne odległości do Żabki są też o wiele mniejsze. Niemal dokładnie jedna czwarta Polaków — 9,4 mln osób — ma do najbliższej Żabki mniej niż 250 metrów, a kolejne 16,6% ma do niej mniej niż 500 metrów. W Warszawie mniej niż 250 metrów do Żabki ma 62% mieszkańców, we Łodzi 59%, w Krakowie i Poznaniu 58%, a we Wrocławiu 56%. Najbardziej “użabkowiony” jest jednak Chorzów, gdzie w promieniu 250 metrów od sklepu z płazem mieszka ponad 2/3 mieszkańców.

Cechą charakterystyczną Żabki jest też to, gdzie jest ona najczęściej w miastach zlokalizowana. Żabki są stosunkowo rzadkie na starych blokowiskach — nie, że nie ma ich w ogóle, ale jest ich stosunkowo mniej niż w dzielnicach z kamienicami czy nowymi blokami. Na osiedlach z czasów PRL zazwyczaj bowiem istniały albo spore pawilony handlowe (np. po sklepach Społem), do których wprowadziły się sieci supermarketów, albo po prostu puste przestrzenie, na których sieci takie jak Biedronka czy Lidl mogły postawić od zera swój sklep. Dla odmiany w nowym i najstarszym budownictwie brak jest miejsca na duże czy nawet średniej wielkości sklepy. Lokale w parterach są jednak odpowiedniej wielkości na Żabkę właśnie.

Dobry przykład to porównanie warszawskich Stegien i Wilanowa. Te pierwsze osiedle, zbudowane w czasach PRL, ma tylko jedną Żabkę i to zlokalizowaną w parterze nowego, wielkiego bloku. Mieszkańcy Stegien codziennie zakupy robią raczej w na przykład TERCu, supermarkecie zlokalizowanym w starym pawilonie handlowym. Dla porównania, na Wilanowie, który jest nowym osiedlem o podobnym poziomie zamożności, supermarkety czy dyskonty są na obrzeżach, zaś w zasięgu spaceru znajdziemy głównie Żabki właśnie.

Warszawa (i kilka innych dużych miast) to jednak nie cała Polska. 18,7% Polaków mieszka co najmniej 5 km od najbliższej Żabki. W powiecie suwalskim ponad 5 km od Żabki mieszka aż 93% mieszkańców. Ogólnie w Polsce wschodniej, gdzie jest niższa urbanizacja, Żabka nie jest aż tak popularna jak w innych regionach kraju.

Możemy też wyznaczyć miejsca w kraju, gdzie do Żabki jest absolutnie najdalej. Sieć nie spenetrowała na przykład jeszcze Bieszczad. To właśnie z tamtejszych miejscowości, takich jak Tarnawa Niżna, Ustrzyki Górne czy Wołosate, musielibyśmy jechać aż blisko godzinę do najbliższych Żabek w Hoszowie i Cisnej. Inni rekordziści to też miejscowości nadgraniczne przy Ukrainie i Białorusi. Jeśli jednak chcielibyśmy znaleźć miejscowość najdalej położoną od Żabki w głębi kraju, to jest to Łążek w powiecie świeckim, w województwie kujawsko-pomorskim. Dla mieszkańców tej wsi najbliższy hot dog z Żabki jest dopiero w Czersku, 27 km i pół godziny jazdy dalej (w linii prostej to nieco poniżej 25 km).

Dla odmiany w niektórych miejscach gdzie się nie obrócić, tam Żabka. Pomijając centra handlowe i dworce kolejowe, gdzie Żabki mogą być dosłownie jedna obok drugiej (słynny jest dworzec w Poznaniu, gdzie jest aż 7 sklepów sieci), dwie najbliżej siebie położone Żabki są w Gdańsku przy ulicy Starowiejskiej. Na zdjęciu z Google Street View widoczna po lewej jest jedna, natomiast dzisiaj druga jest w bloku naprzeciwko.

Nie dziwi więc, że Żabka okupuje tak centralne miejsce w świadomości polskich internautów. Popkulturę w internecie kreują bowiem głównie ludzie młodzi mieszkających w dużych miastach i to najczęściej w ich centrach — dokładnie tam, gdzie jest najwięcej Żabek. Żabka jest dla młodych, zazwyczaj bezdzietnych i mocno zajętych pracą czy uczelnią ludzi sklepem idealnym:

• jest otwarta wcześnie rano i późno wieczorem, więc wpisuje się w rytm dobowy takiego człowieka

• oferuje podstawowe produkty, ale przede wszystkim szeroki wybór różnego rodzaju przekąsek — coraz częściej także gorących (na przykład rocznie Żabka sprzedaje już 16,5 mln pizz, których jakość jest może gorsza niż z lokalnej pizzerii, ale za to cenowo ją nokautuje)

• jest dostępna — w bloku albo w bloku obok, nie trzeba się nawet przesadnie ubierać, żeby zejść do niej i coś kupić

Warto jednak pamiętać, że “młodzi wykształceni z dużych miast” to stosunkowo mała grupa w skali Polski. Miliony Polaków ciągle Żabkę znają tylko z memów.

Jak wiadomo, w Polsce statystyka migracji wewnętrznych i zagranicznych jest ułomna, gdyż wiele osób nie dopełnia obowiązku migracyjnego. Jednak w tym przypadku możemy przyjąć, że jednak dane te dość dobrze obrazują poziom migracji — z jednej strony bowiem naturalny cykl życia (kupno mieszkania, wysłanie dzieci do przedszkola itd.) mniej lub bardziej wymusza zameldowanie się w faktycznym miejscu zamieszkania, a z drugiej przez te 20 lat GUS przeprowadził dwa spisy powszechne, które przynajmniej do pewnego stopnia wychwyciły faktyczne migracje.

Profesor Szukalski rozważał tylko roczniki 1990-94 — my pójdźmy o krok dalej i spójrzmy na nieco młodsze i nieco starsze, żeby zobaczyć, jak wygląda cykl życia młodego Polaka w XXI wieku.

Zacznijmy więc od tych, którzy dopiero co wchodzą w dorosłość, czyli roczniki 2000-2004. W 2004 roku byli malutkimi dziećmi i dwadzieścia lat później większość z nich dalej mieszka (lub przynajmniej jest zameldowana) z rodzicami. Sporo z nich wprawdzie zmieniło miejsce zamieszkania, ale głównie w relacji miasto—>jego przedmieścia, a więc raczej została do tego zmuszona przez rodziców niż samodzielnie podjęła taką decyzję. Jest jednak pięć miast, gdzie wzrosła liczba mieszkańców z tych roczników — bez zaskoczenia, to największe ośrodki akademickie kraju (Warszawa, Kraków, Wrocław i Gdańsk) lub regionu (Rzeszów).

Sytuacja diametralnie zmienia się w kolejnej grupie wiekowej. Ci urodzeni w latach 1995-1999, czyli obecnie już kilka lat po studiach, zaczynają meldować się w dużych miastach. Na plus wychodzą tu wszystkie miasta województwie poza Kielcami i Gorzowem Wielkopolskim, a szczególnie mocno przyciągają oczywiście miasta wielkiej piątki. Rekordzistą jest Wrocław, który dzięki napływowi młodych ludzi z całego Śląska i południowej Wielkopolski jest w stanie podwoić liczbę młodych mieszkańców. W tej grupie wiekowej zaczynamy też już zauważać pierwsze powiaty, które dotyka dramatyczna depopulacja — to przede wszystkim obszary najbardziej peryferyjne, przy granicach z Rosją, Ukrainą i Białorusią.

Ale prawdziwe kontrasty widzimy dopiero w kolejnej grupie wiekowej — tej badanej przez prof. Szukalskiego. 30-34 lata to w Polsce typowy wiek kupna mieszkania czy budowy domu, a także (co pewnie mocno powiązane) wiek urodzenia pierwszego czy drugiego dziecka. To też czas pierwszych większych awansów w pracy.

Wszystko to oczywiście sprzyja zakotwiczeniu się w jakimś miejscu i tym miejscem są przede wszystkim aglomeracje wielkiej piątki. W Warszawie, Krakowie i Wrocławiu liczba młodych ludzi wręcz więcej niż się podwoiła. Poza nimi oraz stolicami województw są dosłownie pojedyncze wyspy względnej stabilizacji demograficznej: Bielsko-Biała, Leszno i Koszalin. Wszędzie indziej widzimy odpływ młodych ludzi, który w niektórych powiatach przybiera postać wręcz exodusu. W podlaskim poza aglomeracją Białegostoku i Suwałkami w każdym powiecie obywa 25% lub więcej dorastających tam ludzi. Niewiele lepiej jest w warmińsko-mazurskim czy lubelskim. W każdym województwie poza małopolskim jest co najmniej jeden powiat, z którego zniknęła co najmniej 1/4 młodych.

Co ciekawe, w nieco starszej grupie wiekowej — tych, którzy urodzili się pod koniec lat 80. — migracje do dużych miast były mniej silne. Owszem, powiaty Polski Wschodniej wyludniały się niemal równie mocno co teraz, ale już na zachodzie kraju odpływ nie był aż tak dotkliwy. Pokolenie końcówki wyżu demograficznego częściej widziało dla siebie szansę w rodzinnych stronach — ich nieco młodsi koledzy i koleżanki już nie.

Te migracje widać jednak nie tylko w skali kraju. Możemy też je do pewnego stopnia prześledzić w ramach samych miast. Główny Urząd Statystyczny udostępnia bowiem dane o liczbie mieszkańców ze spisu powszechnego w rejonach statystycznych. Rejon statystyczny to, według definicji, jednostka mająca nie więcej niż 2700 mieszkańców (średnio ok. 1100) i nie więcej niż 999 mieszkań. Jest więc to dość mały obszar, który pozwala nam zobaczyć zmiany w ramach dzielnic miast.

Niestety, dane ze spisu podawane są tylko w 10-letnich grupach wieku (a więc np. 20-29 lat, 30-39 lat itd.), a nie w pięcioletnich jak mapy powyżej. Mimo wszystko, możemy na mapach zobaczyć zmieniające się z wiekiem preferencje Polaków co do miejsca zamieszkania.

Zacznijmy od dwudziestolatków. Jak wiemy, koncentrują się oni w największych miastach — szczególnie tych z wielkiej piątki, ale nie tylko. Na mapach poniżej możemy zauważyć, że młodzi Polacy nie tylko wybierają miasta, ale dodatkowo wybierają centralne dzielnice tych miast. Widać to szczególnie dobrze w aglomeracji śląskiej i Łodzi, gdzie ceny mieszkań są bardziej przystępne, więc młodzi ludzie nie są spychani do dzielnic peryferyjnych wbrew swoim preferencjom.

W grupie wiekowej trzydziestolatków sytuacja jest już jednak wręcz odwrotna — ludzie zakładający rodziny i szukający większych mieszkań czy domów są zmuszeni osiedlać się dalej od centrum, gdzie ceny za metr są niższe. Warto jednak zauważyć, że te rozlewanie się populacji nie zachodzi w takim samym nasileniu w różnych miastach. Mocno rozlewają się Wrocław i Poznań (uwaga: w przypadku przedmieść Poznania nie można bezpośrednio porównać niektórych rejonów, bo zostały podzielone w okresie międzyspisowym — zaznaczam je kreskami, ale warto uzmysłowić sobie, że jeśli rejon musiał być podzielony, to znaczy, że jego populacja wzrosła), nieco słabiej Warszawa, Trójmiasto i Łódź, a najsłabiej Kraków.

Wreszcie, wśród czterdziestolatków parcie na przedmieścia nie słabnie — a co więcej, o ile trzydziestolatkowie zazwyczaj przeprowadzają się tuż za miasto, to ich nieco starsi koledzy i koleżanki budują lub kupują domy na coraz dalszych przedmieściach.

Niestety, o ile dla przeciętnej rodziny dom z ogrodem faktycznie może często być lepszą opcją od mieszkania w mieście (szczególnie, że w Polsce mieszkania to klitki, a pod miastem za tę samą cenę można mieć 2x większą powierzchnię), to dla społeczeństwa, jednostek samorządu terytorialnego i państwa (ale także dla dzieci takich par, które kiedyś wejdą w wiek nastoletni), bilans suburbanizacji jest jednoznacznie negatywny. Szczególnie w kraju takim jak Polska, gdzie z jednej strony rozwój przedmieść jest kompletnie chaotyczny, a z drugiej mierzymy się z wielkim wymieraniem, prędzej czy później skończy się to bankructwem gmin, obniżeniem poziomu życia i niszczejącymi, pustymi domami i mieszkaniami.

Ten wpis powstał dzięki Patronom i subskrybentom Kartografii Ekstremalnej. Zostając jednym z nich, otrzymasz dostęp do wartościowych artykułów ukrytych za paywallem.

Tylko w ostatnich tygodniach pisaliśmy m. in. o tym, jak polskie mieszkania odstają powierzchnią od tych na Zachodzie, skąd i dokąd przeprowadzali się Polacy w 2024 oraz o małych gminach, które istnieją tylko po to, żeby dawać pracę lokalnym urzędnikom. Z kolei obecnie pracujemy m. in. nad materiałem opisującym, co konkretnie dla przeciętnego człowieka oznacza wyludnianie się Polski w najbliższych dekadach oraz o tym, czy kluczem do większej liczby dzieci jest budowa domów jednorodzinnych.

Jeśli chcesz zostać subskrybentem KE, z okazji Black Friday do 1 grudnia możesz kupić roczną prenumeratę z 50-procentową bonifikatą korzystając z linku poniżej: https://www.kartografia-ekstremalna.pl/BF2025

Subscribe now

PS. Jeśli wolisz zapłacić BLIKiem lub przelewem, rozważ zostanie naszym patronem na Patronite.

Problem w tym, że w Polsce wiele gmin istnieje tylko po to, żeby zapewnić lokalnej elicie stosunkowo dobrze płatne, bezpieczne posady.

Te gminy nie mają środków na inwestycje, coraz częściej przestają mieć nawet środki na bieżące funkcjonowanie. Co gorsza, takie gminy nie mają też środków na to, by przygotować tereny pod inwestycje podmiotów zewnętrznych — nie mają możliwości uzbrojenia terenu, komasacji gruntów czy promocji swoich terenów inwestycyjnych, bo zwyczajnie cały budżet zjada bieżące funkcjonowanie gminy. Czy można coś temu zaradzić? Owszem — można te gminy połączyć z innymi.

Po co nam gminy-duble zamiast miejsko-wiejskich?

Zacznijmy od tego, gdzie zmiany — i powiązane z nimi oszczędności — można by przeprowadzić najłatwiej. Zazwyczaj bowiem istnienie małych gmin usprawiedliwia się koniecznością zachowania względnej bliskości do urzędu gminy. W Polsce istnieją jednak 143 pary gmin (czyli 286 gmin ogółem), gdzie małe miasteczko otoczone jest gminą wiejską o tej samej nazwie, również z siedzibą w tymże miasteczku.

Weźmy na przykład Rejowiec Fabryczny w lubelskim. To bardzo szybko wyludniający się teren, który nigdy nie był specjalnie gęsto zaludniony. Z jakiegoś powodu istnieje tam jednak osobna gmina dla miasta Rejowiec Fabryczny (niecałe 4 tys. mieszkańców) i osobna gmina wiejska Rejowiec Fabryczny (3,9 tys. mieszkańców) z siedzibą właśnie w Rejowcu Fabrycznym — i to nie byle gdzie w Rejowcu, tylko w dokładnie tym samym budynku, co siedziba urzędu miasta! Trudno więc argumentować, że mieszkańcy gminy wiejskiej Rejowiec Fabryczny muszą mieć osobną gminę, żeby mieć bliżej do urzędu.

Po co więc w tym miejscu dwie gminy? Można pokusić się o stwierdzenie, że właśnie tylko po co, żeby zapewnić lokalnej elicie przysłowiowe ciepłe posadki. Okazuje się, że możemy to twierdzenie przynajmniej częściowo poprzeć danymi. W Polsce istnieje bowiem instytucja gminy miejsko-wiejskiej, która byłaby idealna dla sytuacji takich jak w Rejowcu — małe miasto otoczone obszarami wiejskimi. Jak wynika z danych porównawczych, takie gminy są bardziej efektywne finansowo od sytuacji, gdzie są dwie gminy. Jest to intuicyjne — nie trzeba duplikować wielu stanowisk — jednak dla zobrazowania sytuacji na wykresie poniżej pokazuję wydatki na administrację publiczną w gminach miejsko-wiejskich oraz połączone wydatki na ten cel w parach gmin w takiej sytuacji jak w Rejowcu (czyli małe miasto będące osobną gminą od wiejskiej gminy obwarzankowej obok).

Read more

Subscribe now

Główny Urząd Statystyczny opublikował najnowsze dane o ludności Polski, według stanu na 30 czerwca bieżącego roku. Pokazują one obraz katastrofy:

• Urodziło się zaledwie 115.755 dzieci — o 7,9% mniej niż rok wcześniej

• Zmarło 208.364 osób — o 2,5% więcej niż rok wcześniej

• Saldo migracji zagranicznych nieco się poprawiło — z 4.286 w pierwszym półroczu zeszłego roku do 5.574 osób w tym

• Ogółem liczba ludności Polski zmniejszyła się w pół roku o 87.035 osób, czyli tak, jakby zniknęło Jastrzębie-Zdrój czy Słupsk. Rok wcześniej w tym samym czasie też był spadek, ale o 73.437 osoby, a więc o mniejsze miasto (takie wielkości Konina czy Mysłowic).

Oczywiście, nie wszędzie było tak samo źle, ale też w niektórych miejscach było jeszcze gorzej niż wskazują powyższe dane.

Najgorzej wygląda sytuacja z przyrostem naturalnym. Tylko w 6 powiatach (głównie podmiejskich, chociaż także w Rzeszowie) było więcej urodzeń niż zgonów, za to w aż 36 powiatach na jedno urodzenie przypadały więcej niż trzy zgony, a w kolejnych 174 minimum dwa zgony! Razem to ponad połowa powiatów w kraju. Najbardziej szalone tempo wyludniania dotyka region sudecki, Zagłębie Dąbrowskie i wiele powiatów peryferyjnych w Polsce wschodniej.

Jak wielkie jest to pogorszenie statystyk niech świadczy fakt, że zaledwie 5 lat temu nie było ani jednego powiatu, w którym liczba zgonów byłaby wyższa od liczby urodzeń trzykrotnie lub więcej, tylko 20 powiatów, gdzie stosunek wynosił 2:1 lub więcej i 82 powiaty z dodatnim przyrostem naturalnym.

Ponieważ ubytek naturalny jest tak wielki, w I półroczu 2025 nie było ani jednego województwa, którego ludność się zwiększyła. Najbliżej było pomorskie, ale nawet tam liczba mieszkańców spadła o 713 osób (0,3 osoby na 1000 mieszkańców). Podobne tempo wyludniania osiągnęły też mazowieckie (-0,3) i małopolskie (-0,4). Na drugim końcu tabeli, w “spirali śmierci” znajdziemy z kolei świętokrzyskie (-4,7), lubelskie (-4,4) i łódzkie (-4).

I chociaż saldo migracji nie przezwyciężyło ubytku naturalnego w żadnym z województw, to nieco inaczej sytuacja wygląda na poziomie gmin i powiatów. Spójrzmy najpierw na dwie mapy gmin poniżej. Po lewej widzimy przyrost naturalny — było tylko 319 gmin (lub części gmin w przypadku gmin miejsko-wiejskich), w których był on dodatni lub wyniósł zero. Nawet ostatnie bastiony dodatniego przyrostu naturalnego — Kaszuby, Wielkopolska i okolice Nowego Sącza — bądź to zbladły, bądź kompletnie zanikły. Po prawej mapa ma już znacznie więcej zielonego. To saldo migracji — ciągle jest w Polsce sporo gmin, które mają je pozytywne. Szczególnie oczywiście wyróżniają się gminy podmiejskie dookoła miast tzw. wielkiej piątki, ale także większości pozostałych miast wojewódzkich.

Jeśli połączymy te mapy razem, zobaczymy coś ciekawego. O ile na mapach powyżej mieliśmy sporo gmin ze średnimi zmianami liczby mieszkańców z powodu salda migracji czy przyrostu naturalnego — rzędu 2-5 czy 5-10 osób na 1000 mieszkańców — to na mapie poniżej mamy de facto dwie Polski stojące ze sobą w ogromnym kontraście. Zdecydowana większość gmin jest albo w najgorszej albo w najlepszej kategorii, czyli albo ujemny przyrost naturalny i ujemne saldo migracji potęgują się tam wzajemnie, albo lekko ujemny przyrost naturalny jest z nawiązką równoważony przez dodatnie saldo migracji.

Nietrudno domyślić się, że w tej drugiej kategorii znajdziemy aglomeracje wielkiej piątki i tereny podmiejskie pozostałych miast wojewódzkich (choć raczej z wyjątkiem Gorzowa, Kielc, Katowic, Opola i Torunia). W tej pierwszej jest natomiast prawie cała reszta kraju, prowincja, która dosłownie umiera na naszych oczach.

Same miasta też nie są w najlepszej formie. W pierwszym półroczu bieżącego roku były tylko cztery miasta na prawach powiatu, których liczba ludności wzrosła:

• Kraków (+1422), Gdańsk (+509) i Warszawa (+190) wzrosły w całości dzięki dodatniemu saldu migracji (tzn. przyrost naturalny był ujemny, ale saldo migracji zrekompensowało go z nawiązką)

• Rzeszów — prawdziwy ewenement — wzrósł o 223, w tym 58 dzięki dodatniemu przyrostowi naturalnemu i 165 dzięki dodatniemu saldu migracji

Wszędzie indziej były większe lub mniejsze spadki. Najszybciej wyludniały się Włocławek, Konin i Chełm (ponad 0,8% w pół roku!).

Warto jednak na krótko wrócić do tych miast, które zyskały mieszkańców. Bo nawet na tym małym przykładzie widzimy, jak wyludnianie się prowincji prędzej czy później dosięgnie duże miasta. Czemu Kraków jest przed Warszawą, mimo że jest mniejszym miastem i mimo wszystko oferuje mniejsze możliwości niż stolica? Odpowiedź jest prosta — Kraków w swoim zasięgu oddziaływania jeszcze ma powiaty i gminy, które są stosunkowo młode i mają młodych ludzi do wysłania do tego miasta. Warszawa już tego komfortu nie ma — wydrenowała byłą Kongresówkę do cna. W przyszłości będzie tylko gorzej. Jeśli trendy z pierwszego półrocza utrzymają się do końca roku, w 2025 w całej Polsce na świat przyjdzie mniej dzieci niż obecnie osób z rocznika 1983 mieszka tylko w siedmiu największych aglomeracjach miejskich!

To jest wręcz trudne do wyobrażenia. Rocznik 1983 był rekordowy, to fakt, ale generalnie roczniki lat 80. i wczesnych 90. były dwu- a nawet trzykrotnie ludniejsze niż obecnie rodzące się roczniki. Jak ma funkcjonować Polska za 30 lat, kiedy popyt na wszystko, od mieszkań, przez autobusy, samochody (ale i podaż pracy) będą trzykrotnie mniejsze niż dzisiaj? Nie wspominając o niektórych gminach (obecnie są cztery: Nowe Warpno, Krynica Morska, Dubicze Cerkiewne i Baligród), w których w tym roku nie urodziło się jeszcze żadne dziecko, zaś w kolejnych 26 urodziły się co najwyżej trzy. Gdzie do szkoły pójdą te dzieci, jak nauczą się pracy w grupie?

Na koniec jeszcze ciekawostka. Demografia ma to do siebie, że długo wydaje się, że nie jest tak źle, ale potem zapaść uderza nagle i z ogromną siłą. Przykładowo, województwo śląskie od dekad ma znacznie gorszy współczynnik dzietności niż małopolskie (choć dystans się zmniejsza), a od dwóch dekad dochodzi do tego ujemne saldo migracji, kiedy w małopolskim (dzięki Krakowowi) jest dodatnie. I w tym roku widać tego szokujące efekty — w śląskim urodziło się mniej dzieci niż w małopolskim (a także w wielkopolskim, ale to na marginesie), mimo że śląskie ciągle ma o 1/4 (blisko milion osób) mieszkańców więcej niż małopolskie.

Jeśli spojrzymy na piramidę wieku ludności, przyczyna robi się jaśniejsza — śląskie ma po prostu dużo starych ludzi, ale wśród młodych jest już ich mniej więcej tyle samo, przez to, że ci starsi w śląskim mieli mniej dzieci, a te, które mieli, często wyjechały do małopolskiego. Kolejne pokolenie w śląskim będzie mniejsze niż w małopolskim, w którym i tak kolejne pokolenie będzie o połowę mniejsze niż to, które dzisiaj zaczyna mieć dzieci. Jeśli nic się nie zmieni, za 100-150 lat Polaków już praktycznie nie będzie — ani w śląskim, ani w małopolskim.

Tak jak my żyła większość znanych mi ludzi. Oczywiście byli jacyś znajomi rodziców, którzy zbudowali dom i w cztery osoby mieszkali na 100-120 metrach, ale z drugiej strony byli też tacy znajomi rodziców, którzy w cztery osoby mieszkali w 40-metrowym mieszkaniu w bloku czy familoku. Generalnie — nasza sytuacja mieszkaniowa była dla mnie przeźroczysta: ani zła, ani dobra, po prostu normalna.

Pierwszy moment zastanowienia przyszedł kiedy pojechałem w gimnazjum na wymianę do Francji. Byliśmy w miasteczku Mazamet na południu kraju, u stóp Czarnych Gór (Montagne Noire). To malownicza, ale niespecjalnie zamożna okolica - porównać ją można do polskiego przedgórza sudeckiego. Mazamet było kiedyś centrum włókiennictwa, ale przemysł upadł, okolica się wyludnia. Francuska rodzina, u której mieszkałem, była społecznie podobna do mojej: mama dojeżdżająca do pracy do miasta powiatowego obok, tata będący piekarzem na miejscu, “mój” Francuz i jego brat, którego nigdy nie poznałem, bo był na studiach. Po przyjeździe, dostałem pokój brata, a w nim łóżko podwójne, duża szafa w zabudowie, biurko gamingowe. Szczególnie uderzyło mnie to podwójne łóżko — widywało się takie w amerykańskich filmach, ale wydawało się to przesadzone, względnie typowo amerykańskie, a tu okazuje się, że Francuzi mieszkają podobnie.

Kilka lat później, już w liceum, pojechałem na wymianę tym razem do Niemiec, do miasta Marl w Nadrenii Północnej-Westfalii (NRW). NRW to bardzo podobny do Górnego Śląska obszar, do tego posiadający z naszym regionem bardzo silne związki rodzinne i kulturowe (dość powiedzieć, że spośród wszystkich połączeń z polskich lotnisk, jedyne spoza Warszawy w top 10 wg liczby przewiezionych pasażerów to lot relacja Katowice-Dortmund). I tu okazało się podobnie — dostałem pokój “mojego” Niemca, który zajmował pół poddasza, dobre 25 metrów.

Okazało się, że to jednak u nas jest nienormalnie ciasno, a nie tam nienormalnie przestronnie. Moje doświadczenia nie są wyjątkowe. Polska jest w czołówce jeśli chodzi o odsetek populacji zamieszkującej przepełnione mieszkania — mieszka tak aż 1/3 z nas.

Co gorsza, mimo wzrostu zamożności Polaków, sytuacja pod wieloma względami się nie poprawia. To problem dla przyszłości naszego kraju: od zwyczajnej ciasnoty i związanymi z nią patologiami społecznymi, po nakręcanie polskiej demograficznej spirali śmierci.

Read more

Ale temat ten w sieci rozbudził szerszą dyskusję. Czemu w ogóle potrzebne jest to obniżenie minimalnego dystansu? Wiele komentujących, szczególnie po prawej stronie, zauważa, że w innych krajach jak Niemcy, ten minimalny dystans jest wyższy (co nie jest do końca prawdą, ale już to pomińmy). Sam na szybko w portalu X odpowiedziałem jednej osobie zadającej to pytanie obrazowym przykładem:

Oczywiście, nie przekonało to znawców urbanistyki i planistyki niemieckiej. Dowiedziałem się na przykład, że Imielin to obszar górski (w rzeczywistości to płaski jak Kansas płaskowyż) czy że Imielin leży blisko dużych miast, a Ahrensboek nie (odpowiedziałem z przykładem odwrotnym, tzn. przedmieścia Berlina v. środek niczego w Polsce środkowej i w odpowiedzi przeczytałem, że volkslista już czeka).

Spróbujmy więc pokazać to na nieco większym przykładzie. Porównajmy z jednej strony województwo łódzkie w Polsce, a z drugiej kraj związkowy Turyngia. To jednostki dość podobne: łódzkie jest o około 12% większe, ale też jednocześnie o 12% ludniejsze, dzięki czemu gęstość zaludnienia w obu jest praktycznie identyczna (minimalnie wyższa w Turyngii).

Jeśli jednak spojrzymy na teren zabudowany w obu regionach, zobaczymy znaczną różnicę w tym, jak on wygląda. W Turyngii mamy urbanistykę typową dla Niemiec, Węgier, Słowacji czy Czech: skupiska budynków (miejscowości) otoczone terenami całkowicie niezamieszkałymi (polami i lasami) aż do następnej miejscowości. Na zdjęciu satelitarnym poniżej u góry po prawej jest farma wiatraków — położona niecały kilometr od najbliższych zabudowań, bo zwyczajnie między dwoma miejscowościami były ponad dwa kilometry całkowicie niezabudowanej przestrzeni.

W łódzkim dla odmiany mamy zabudowę typową dla Polski — po prostu chaos. Domy są wszędzie — nie ma ich skupisk, przez co trudno znaleźć jakiś większy obszar niezabudowany.

Te przykłady powyżej nie są jakoś specjalnie wyselekcjonowane. Jeśli stworzymy mapę budynków w obu regionach, zobaczymy, że taki typ zabudowy jest typowy dla całego landu czy województwa.

Łódzkie to — mimo stosunkowo niskiej gęstości zaludnienia, szczególnie jeśli odejmiemy samą Łódź — niekończący się obszar zabudowany. W Turyngii jadąc autem wjeżdżamy do miejscowości, po 300 metrach ją opuszczamy i potem mamy 1-2 km obszaru kompletnie niezabudowanego aż do następnej miejscowości. Widać to na kolejnej mapie — dróg krajowych, wojewódzkich i powiatowych (oraz ich niemieckich odpowiedników) pokolorowanych według ograniczenia prędkości. Polecam tę mapę przybliżyć. Zobaczymy, że w Turyngii małe miejscowości nie mają obwodnic, ale przejazd przez nie jest błyskawiczny, bo są skupione, więc ograniczenie do 50 km/h obowiązuje przez ledwie kilkaset metrów, by zaraz wrócić do 90 km/h. W łódzkim dla odmiany prawie nigdy nie wyjeżdża się z terenu zabudowanego.

Owszem, część tego chaosu wynika z innej historii osadniczej. Ale to nie jest tak, że II RP, PRL (choć ten przynajmniej minimalnie ucywilizował zabudowę w miastach powiatowych), a już szczególnie III RP zrobiły cokolwiek, by ten chaos ogarnąć. Wręcz przeciwnie (i pisałem o tym już wcześniej), nowa zabudowa powstaje bez ładu i składu dookoła wszystkich większych i mniejszych miast, potęgując koszty.

Wiele osób skonfrontowanych z tym faktem odpowiada, że chyba chciałbym, żeby wszyscy mieszkali w chowie klatkowym, a oni wolą dom z ogrodem. Ale to jest fałszywa dychotomia. Po pierwsze, w Polsce można jak najbardziej mieszkać w bloku (“chowie klatkowym”) i jednocześnie w chaotycznej, pozbawionej usług okolicy. Wybitnym przykładem jest tu koniński dom seniora. Ale nawet abstrahując od tego, to nie jest tak, że Niemcy mieszkają w klatach. Niemcy mają średnio większe mieszkania, a na tych wioskach w Turyngii przecież też nie ma bloków, tylko domy jednorodzinne. Różnica polega na tym, że Helmut ma za płotem sąsiada Ericha, zaś Janusz ma za płotem wulkanizację, a z drugiej strony centrum logistyczne.

Ale chwila, jak to się przekłada na wiatraki? Otóż w prosty sposób. Wróćmy do map obu regionów i w kilku krokach pokażmy, gdzie można budować wiatraki. Na początek wydzielmy z obu regionów obszary chronione i lasy, gdzie wiatraków budować nie można.

W obu przypadkach obszary chronione w różny sposób stanowią około 1/3 powierzchni regionu (nieco więcej w Turyngii). Zostaje jednak sporo miejsca. Teraz jednak musimy odjąć obszary blisko zabudowań. I tu jest pies pogrzebany. Jeśli nie chcemy budować wiatraków w odległości 500 metrów od zabudowań1, w łódzkim (z powodu omawianego tutaj chaosu przestrzennego) pozbawiamy się praktycznie całego terenu regionu! W promieniu 500 metrów od zabudowań leży ponad 80% terenu łódzkiego, a doliczając obszary chronione, dostępny teren spada poniżej 5%. W Turyngii czarne plamy są o wiele bardziej widoczne.

A to przecież bufor 500 metrów od zabudowań — czyli ten, który prezydent zawetował. Jeśli zwiększymy ten bufor do obowiązujących teraz 700 metrów, w łódzkim na budowę wiatraków pozostają w zasadzie tylko tereny odkrywki kopalni Bełchatów (ale wiadomo, tam nie da się ich postawić) i dolina Bzury (tam też raczej zostałyby oprotestowane). W Turyngii dla odmiany mamy do zagospodarowania spokojnie około 10-15% powierzchni landu.

I to jest właśnie powód, dla którego nie możemy patrzeć się na inne kraje pod tym względem. W innych krajach nie ma chaosu, który sami sobie zafundowaliśmy podejściem spod znaku świętego prawa własności czy “wolności”. Te podejście będzie teraz ciążyło Polsce przez następne stulecia: paraliżując próby zorganizowania transportu publicznego, zamykając starych ludzi w ich domach, powodując dramaty dzieci, które w realiach kryzysu demograficznego będą musiały być dowożone po kilkanaście kilometrów do szkoły i tak dalej.

Co już zostało zepsute, nie naprawimy. Ale jeśli mieszkacie w podmiejskiej gminie, warto zainteresować się miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego i zobaczyć, czy — tak jak w większości gmin Polski — zakładają optymistycznie zwielokrotnienie populacji.

Ciekawiej jest jeśli spojrzymy na inne przeprowadzki. Zacznijmy od mapy przeprowadzek o 100 km i dalej od poprzedniej gminy zamieszkania. Im ciemniejszy kolor, tym więcej wyprowadzających się z danej gminy przeprowadziło się daleko poza swój region rodzinny.

Widzimy tu fascynujące różnice regionalne:

• Mieszkańcy Polski zachodniej, z paroma wyjątkami jak Sudety, województwo lubuskie i Pomorze Środkowe, rzadko wyprowadzają się daleko od domu. W oczy rzuca się szczególnie Wielkopolska i Kaszuby, gdzie trudno znaleźć gminę, w której więcej niż 10% wyprowadzających się wyjeżdża poza region.

• Odwrotnie jest w Polsce wschodniej. W ogromnej liczbie gmin aż co czwarty wyprowadzający się wyjechał poza rodzinny region. Wyjątkiem jest obszar między 50-100 km od Warszawy, województwo małopolskie oraz — nieco bardziej w kratkę — gminy w województwie podlaskim

• Ciekawie jest w dużych miastach. Ich mieszkańcy znajdują się niejako pośrodku — są bardziej skłonni do wyjazdu do kompletnie nowego regionu niż mieszkańcy Polski zachodniej, ale dużo mniej niż Polski wschodniej

Według mnie potencjalna interpretacja tych wyników nasuwa się sama. Polska zachodnia jest bardziej rozwinięta i zurbanizowana — nawet w mniejszych miastach mieszkańcy mogą znaleźć pracę w różnorakich fabrykach, zakładach usługowych, urzędach czy publicznych zakładach jak szpitale czy szkoły, a także po pracy są jakieś przynajmniej podstawowe rozrywki. Nawet jeśli takich możliwości nie ma w danej gminie, gęsta sieć małych i średnich miast umożliwia codzienne dojazdy do pracy. Te możliwości zatrzymują na miejscu więcej ludzi niż w Polsce wschodniej, gdzie przeważają obszary stricte wiejskie, miast jest niewiele, a te, które są, są często bardzo małe — niewiele większe od wsi.

Taka interpretacja nasuwa jednak pytanie — to dlaczego w dużych miastach na zachodzie odsetek wyprowadzających się jest wyższy? Dlaczego, proporcjonalnie, poza Wielkopolskę wyprowadza się więcej mieszkańców Poznania niż Leszna?

Według mnie odpowiedzi są dwie. Po pierwsze, skoro do tych miast napływają osoby z prowincji, to część z nich zawsze na tę prowincję wróci — czy to w celu zawarcia związku małżeńskiego, czy z powodu zmęczenia dużym miastem, czy też zwyczajnie na emeryturę. Drugą wskazówkę nasuwa inna mapa — widzimy tutaj miasto wojewódzkie, do którego wyjechało najwięcej osób z danej gminy (zaznaczone kolorem), a także liczbę wyjeżdżających do tego miasta (zaznaczona wielkością kropki).

Dalsza część wpisu znajduje się pod paywallem. Znajdziesz tam m. in. mapy pokazujące skąd do wszystkich 18 miast wojewódzkich napływają nowi mieszkańcy oraz dane o przepływach między aglomeracjami i prowincją. Aby uzyskać dostęp do materiałów za paywallem, do wyboru masz dwie opcje:

• Bezpośrednia subskrypcja tutaj na Substacku — można wybrać wsparcie miesięczne lub promocyjnie z góry roczne. Wymagana jest karta płatnicza.

• Wsparcie nas przez serwis Patronite — możliwość płatności BLIKiem i innymi sposobami. W ramach promocji, do końca wakacji, na Patronite wsparcie nawet najniższym progiem 10 zł (a nie progiem 50 zł) daje dostęp do dodatkowych materiałów.

Read more

W latach 2014-2021 imigranci pochodzi głównie z Ukrainy, Białorusi, Gruzji i Mołdawii, a więc — może z wyjątkiem Gruzinów — nie wyróżniali się wyglądem na ulicy. Te cztery kraje są jednak już wypłowiałe z potencjalnych zasobów migracyjnych — do tego stopnia, że same zaczęły sprowadzać imigrantów. Również i Polska zaczęła sięgać po siłę roboczą coraz dalej, szczególnie na subkontynencie indyjskim. W tym samym czasie podobny proces przeszły polskie uczelnie — aby się utrzymać po spadku studentów polskich, a następnie ukraińskich i białoruskich, zaczęły rekrutować w Afryce i Azji. Rezultatem obu tych procesów jest zwiększona widoczność imigrantów na polskich ulicach, która oczywiście wzbudziła na prawicy obrzydliwe komentarze i atmosferę pogromu.

Co ciekawe jednak, nawet niektórzy politycy i komentatorzy prawicowi zdają się rozumieć, że polska gospodarka załamie się bez uzupełnienia ubytków spowodowanych zbyt małą liczbą młodych Polaków wchodzących na rynek pracy. Mają jednak na ten pomysł fantastyczne rozwiązanie, które nie wymaga asymilacji imigrantów — ściągniemy z powrotem Polaków zza granicy, których ma być ponoć 20 milionów! Zobaczmy więc, na ile jest w tym prawdy, a na ile to myślenie życzeniowe.

Byłe ZSRR

W tej opowieści o milionach Polaków za granicą szczególne miejsce zajmują Polacy z Kazachstanu. Ma być ich pół miliona, którzy od 80 lat z różańcem w ręku patrzą w stronę Polski i czekają, aż ktoś pozwoli im wrócić do ojczyzny.

Jak wygląda jednak rzeczywistość? Kazachstan podaje bardzo dokładne dane narodowościowe w swoim spisie ludności. Ostatni, z 2021 roku, wykazał 35,3 tys. Polaków w tym kraju. Z tego znajomość języka polskiego zadeklarowało 7,7 tys. osób (za to rosyjski znają prawie wszyscy), a aż 8 na 10 z nich wyznaje prawosławie. Szczególnie ten ostatni fakt powinien zapalić lampkę ostrzegawczą — wyznanie prawosławne nie jest specjalnie powszechne w Polsce, a już szczególnie byłoby dziwne wśród polskich rodzin na dawnych Kresach Wschodnich, gdzie to raczej wyznanie rzymskokatolickie było tożsame z byciem Polakiem w kontraście do grekokatolickich Ukraińców czy prawosławnych Białorusinów. To nie jest oczywiście tak, że Polonia w tym kraju nie istnieje — są polskie kościoły, domy polskie, działacze. Ale łącznie jest to kilka tysięcy ludzi, a nie kilkaset tysięcy.

Podobnie jest w innych krajach dawnego ZSRR. Najwięcej Polaków jest oczywiście na Białorusi i Litwie, tuż przy granicy z Polską. Litewski spis ludności wykazał w 2021 roku 183,4 tys. Polaków, z czego 143,9 tys. zadeklarowało, że ich językiem ojczystym był polski. Warto zauważyć, że jakąś (choćby podstawową) znajomość polskiego deklaruje aż 221,8 tys. osób na Litwie (w tym chociażby była prezydentka). Białoruski spis z 2019 wykazał 287,7 tys. Polaków, jednak ze znajomością polskiego był tam znacznie większy problem — tylko 20,7 tys. osób zadeklarowało, że polski jest ich językiem ojczystym, a jeszcze mniej, bo 4,5 tys., zadeklarowało, że mówi po polsku na codzień.

Read more

W tym eseju pójdę pod prąd tej narracji — zaprezentuję dane, które przeczą takiemu stawianiu sprawy, zarówno te “twarde” jak dane gospodarcze czy demograficzne, jak i te “miękkie” jak grupy fokusowe czy raporty z monitoringu social media. Podam też własną hipotezę na temat tego, co zmobilizowało wyborców do zagłosowania na Nawrockiego.

Ten artykuł jest pierwszym na tym blogu, który wrzucamy za paywalla. Prezentowane tu analizy i mapy zabierają sporo czasu i wysiłku, więc wsparcie finansowe czytelników jest kluczowe do dalszego rozwoju profilu. Mamy nadzieję, że jakość dotychczasowych analiz dostępnych publicznie, jak na przykład analiza o tryumfie modelu polaryzacyjno-dyfuzyjnego, przekona Cię do zasubskrybowania naszych treści.

Aby zostać naszym subskrybentem masz dwie opcje: bezpośrednią subskrypcję tutaj na Substacku lub zostanie naszym patronem na Patronite. W ramach promocji dla pierwszych subskrybentów decydujących się na roczną subskrypcję poprzez Substacka, oferujemy obecnie 50% zniżki. Aby skorzystać, zakup subskrypcję pod tym linkiem.

Read more

Czytelnicy tego bloga dobrze wiedzą, że statystyce publicznej mocno umyka skala migracji wewnątrz kraju jak i poza jego granice. Dość powiedzieć, że w ostatnich kilku latach, kiedy wszystkie kraje regionu zaraportowały znaczny wzrost imigrantów w związku z napływem imigrantów z Ukrainy, polski Główny Urząd Statystyczny tej migracji w ogóle nie zauważył, czy to, że kolejne duże miasta kraju produkują coraz to nowsze raporty o tym, ile osób faktycznie w nich mieszka (my sami pokusiliśmy się o takie ćwiczenie w skali kraju).

I choć dane o znajomościach na Facebooku nie dadzą nam informacji o tym, jaka jest skala migracji wewnętrznych, to możemy na ich podstawie z dobrą dozą prawdopodobieństwa stwierdzić, jakie są kierunki takiej migracji.

Przypomnijmy z poprzedniego wpisu: Meta udostępnia zagregowane dane o sile powiązań międzyregionalnych w postaci wskaźnika więzi społecznych. Ten wskaźnik to relatywne prawdopodobieństwo tego, że osoba z regionu X ma wśród znajomych na Facebooku mieszkańca regionu Y. Matematycznie zapis wygląda następująco:

i przyjmuje znormalizowane wartości od 1 do 1 miliarda. Dane pochodzą z 2021 roku.

Wizualizacja tych danych na mapie wygląda następująco:

Jak to interpretować? Na przykład najsilniejsze w Polsce są powiązania między podregionem ełckim a suwalskim — indeks wynosi ok. 440 tys., czyli 0,04% prawdopodobieństwa, że dowolna osoba z podregionu ełckiego ma w znajomych osobę z podregionu suwalskiego. 0,04% prawdopodobieństwa nie brzmi może jakoś wyjątkowo wysoko, ale oznacza to, zakładając podobny rozkład znajomości wśród osób nie mających Facebooka, blisko 30 mln powiązań między tymi podregionami.

Ale co miałem na myśli pisząc zakładając podobny rozkład znajomości wśród osób nie mających Facebooka? Otóż Meta nie udostępnia informacji o tym, ile osób w danym podregionie ma Facebooka w ogóle (mianownik równania powyżej), ani ile jest takich powiązań międzyregionalnych (licznik). Chciałem jednak pokazać przybliżone liczby znajomości między podregionami, przez co zdecydowałem się wziąć ogólną liczbę ludności danego podregionu i wtedy muszę założyć, że ci, którzy nie mają Facebooka, mają średnio tyle samo znajomych w pozostałych podregionach niż ci, którzy Facebooka mają. Takie podejście zakłada też, że penetracja Facebooka (tzn. liczba użytkowników w porównaniu do ogólnej liczby ludności) jest taka sama w całym kraju. Oczywiście ani jedno, ani drugie, nie są prawdziwe, ale w przybliżeniu wydaje mi się, że się bronią.

Jeśli przyjmiemy takie założenia i zwizualizujemy estymowaną liczbę powiązań międzyregionalnych na mapie, otrzymujemy następującą wizualizację:

Od razu rzucają się w oczy “macki” Warszawy, promieniście rozchodzące się do wszystkich regionów kraju. Ale poza tym trudno coś z tej mapy wyczytać, bo powiązań jest tak dużo. Rozłóżmy więc obie powyższe mapy na czynniki pierwsze, najpierw dla filtrując najsilniejsze więzi, a potem spoglądając w detalach na największe miasta.

Jeśli usuniemy strzałki dla par podregionów ze słabszymi powiązaniami zarówno na mapie wskaźnika relatywnego jak i szacowanej liczby powiązań, zobaczymy mniej i bardziej zaskakujące zgrupowania. Zacznijmy od prawej mapy. Bez zaskoczeń, najsilniej powiązane są regiony ze sobą sąsiadujące, a już szczególnie największe miasta z ich przedmieściami. Rekordzista to para Warszawa-podregion warszawski-zachodni (powiaty takie jak pruszkowski czy piaseczyński) z ponad 200 mln powiązań. Ale widzimy też kierunki masowych nierejestrowanych migracji, na przykład z podregionu nowosądeckiego do Krakowa, z konińskiego do Poznania, wałbrzyskiego do Wrocławia czy radomskiego, lubelskiego i ostrołęckiego do Warszawy.

Jeśli spojrzymy na lewą mapę, czyli relatywny wskaźnik więzi (a więc taki, który nie premiuje ludnych regionów, a wręcz przeciwnie), widzimy znacznie więcej powiązań, także między regionami nieaglomeracyjnymi. Według mnie sporo z tych połączeń to starsze, PRL-owskie migracje, np. z ostrołęckiego do olszyńskiego, z suwalskiego do ełckiego czy z tarnowskiego do tarnobrzeskiego.

Spójrzmy teraz na największe miasta. Zacznijmy od stolicy, która jest niekwestionowanym centrum polskich powiązań. Znajomych w stolicy mają mieszkańcy praktycznie wszystkich części kraju, chociaż bez zaskoczenia, najwięcej z warszawianami wspólnego mają mieszkańcy Polski wschodniej, a im dalej na zachód, tym mniej powiązań z Warszawą.

Przenieśmy się na południe kraju, które niejako podzieliły między sobą Wrocław z Krakowem. Bez zaskoczeń, im bliżej danego miasta, tym silniejsze powiązania, a “linia frontu” przebiega na terenie województwa śląskiego, gdzie Wrocław zdaje się zyskiwać względem Krakowa. Ja sam pochodzę z okolic Rybnika i jest u nas zauważalny trend, widoczny także w oficjalnych statystykach, pokazujący rosnące wyprowadzki na studia do Wrocławia kosztem Katowic i Krakowa. Jeśli chodzi o dane Facebooka, to Wrocław już wygrał. Wbrew obiegowej opinii, widać też, że krakowianie i warszawianie są dobrymi znajomymi — bardziej niż wrocławianie i warszawianie.

Na północy kraju podobną rywalizację mamy między Poznaniem a Trójmiastem. Również i tu “linia frontu” przebiega przez inną aglomerację — tym razem bydgosko-toruńską. Trójmiasto w ostatnich latach zyskuje przewagę nad Poznaniem, którego wpływy słabną w kujawsko-pomorskim i widać to też na mapie. W przypadku Trójmiasta rzuca się też w oczy silne powiązanie z Warszawą.

Wreszcie mamy czterech maruderów, czyli duże miasta, które radzą sobie słabiej od pozostałych: Łódź, Szczecin, Bydgoszcz (wraz z Toruniem, pow. bydgoskim i toruńskim) i Katowice (tutaj wraz z Chorzowem, Rudą, Świętochłowicami, Siemianowicami i Mysłowicami). Położony na skraju Polski Szczecin jest wyraźnie słabo powiązany z innymi częściami kraju, a nawet stolicą. Katowice cieszą się głębokimi powiązaniami z sąsiednimi regionami i Warszawą, z którą bardzo silne związki ma Łódź. W przypadku aglomeracji bydgosko-toruńskiej widać natomiast silne oddziaływanie lokalne, ale słabe połączenia ponadlokalne.

Wreszcie, spójrzmy na wschód kraju. Mamy tu trzy miasta o podobnym potencjale, powiązane głównie z własnymi województwami, ale co ciekawe, o ile Białystok i Lublin mają głębokie powiązania z Warszawą, to Rzeszów — jedno z słabszych w skali kraju. Rzeszów nie “nadrabia” tego też powiązaniami z Krakowem, sugerując, że jego mieszkańcy dobrze czują się we własnym mieście i są zadowoleni z jego oferty zawodowej i życiowej. To nie jedyne dane na to wskazujące — Rzeszów jest jedynym miastem spoza “big5”, które systematycznie rośnie ludnościowo (i to nie przez rozszerzenia granic miasta).

Ogólnie, mapy więzi z Facebooka mocno przypominają te o oficjalnych migracjach według GUS, chociaż według mnie lepiej obrazują najnowsze trendy w tych migracjach (np. z wspomnianego Górnego Śląska do Wrocławia zamiast Krakowa).

To tyle w tym wpisie, ale już zachęcam do zapisania się na naszą listę mailingową, żeby nie ominąć nadchodzącego wpisu z tej serii, tym razem skupionego na migracjach zagranicznych. Zobaczymy, czy to prawda, że Siemiatycze siedzą w Brukseli, Mońki w Chicago, Ślązacy w Zagłębiu Ruhry, a Podhalanie we Wiedniu. Zapisać można się wpisując adres email poniżej i klikając na przycisk “Subscribe”. Subskrypcja jest darmowa :)

Wiele lat temu przeczytałem na jednym z blogów (niestety nie pamiętam nazwy, ale jeśli dobrze pamiętam autor był socjologiem i wydawał się wiarygodny), że linie zaborcze ciągle widać w danych o małżeństwach: według autora bloga, w powiatach wzdłuż granic zaborczych, nowożeńcy poślubiający kogoś spoza własnego powiatu znacznie częściej robią to z mieszkańcami powiatów po “swojej” stronie dawnej granicy niż po tej drugiej stronie (czyli np. mieszkańcy “austro-węgierskiego” powiatu lubaczowskiego częściej żenią się z mieszkankami powiatów jarosławskiego, przemyskiego czy leżajskiego niż mieszkankami położonych w danym zaborze rosyjskim powiatów biłgorajskiego czy tomaszowskiego).

Oczywiście sam nie miałem ani nie mam dostępu do takich danych, ale ta myśl została ze mną. Nietrudno zgadnąć więc, że kiedy zobaczyłem, że zespół Data for Good Mety udostępnia wskaźnik więzi społecznych, mocno mnie to zaciekawiło. Ten wskaźnik to relatywne prawdopodobieństwo tego, że osoba z regionu X ma wśród znajomych na Facebooku mieszkańca regionu Y. Matematycznie zapis wygląda następująco:

i przyjmuje znormalizowane wartości od 1 do 1 miliarda. Dane pochodzą z 2021 roku.

Niestety, dane z Mety są dostępne tylko na poziomie podregionów (NUTS-3 w nomenklaturze Eurostatu), a niektóre z tych podregionów przekraczają rozbiorowe granice. Z kolei inne oprócz granicy z 1914 pokrywają się też z granicą z 1939, więc potencjalnie słabsze relacje między podregionami po dwóch stronach granicy mogą wynikać z powojennych przesiedleń. Ale mamy kilka miejsc, gdzie możemy przetestować naszą teorię. To podregiony inowrocławski i włocławski, sandomiersko-jędrzejowski wraz z tarnowskim i tarnobrzeskim (ten ostatni też z puławskim), przemyski i chełmsko-zamojski oraz podregiony na pograniczu Śląska i Małopolski.

Zacznijmy od podregionów w Polsce centralnej i południowo-wschodniej. Podregion inowrocławski i włocławski mają najszersze relacje społeczne z podregionem bydgosko-toruńskim, ale poza tym są na dość podobnym poziomie relacji w porównaniu do pozostałych swoich sąsiadów (włocławski jest na czwartym miejscu dla inowrocławskiego, vice versa to pozycja trzecia). Tak więc przynajmniej na tym obszarze granicy między dawnym zaborem rosyjskim i pruskim wydaje się, że granica nie dzieli już stosunków społecznych.

Inaczej wygląda sprawa na granicy dawnego zaboru austriackiego i rosyjskiego. Zacznijmy od mieszkańców podregionu tarnowskiego, który graniczy z krakowskim, nowosądeckim, tarnobrzeskim i sandomiersko-jędrzejowskim (a także na malutkim fragmencie z krośnieńskim). Tarnowianie najwięcej znajomych mają w okolicach Nowego Sącza, potem o 1/3 mniej w podregionach: tarnobrzeskim, Krakowie i krakowskim. Następnie, o ponad połowę mniej (relatywnie) znajomych niż w Krakowie mają w podregionie krośnieńskim, a dopiero potem pojawia się graniczny z nimi podregion sandomiersko-jędrzejowski.

Read more

Rynek pracy jest właśnie taką dziedziną, gdzie dostajemy coraz lepsze dane i dokładniejsze dane. Korzystając z rejestrów, GUS raportuje teraz dane o wszystkich pracownikach w Polsce według sekcji, działów i podklas Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD). Wiemy dzięki temu, że jeśli chodzi o sekcje, to najwięcej Polaków pracuje w przetwórstwie przemysłowym i usługach.

W ramach ciekawostki, możemy też znaleźć najmniej popularne podklasy. Na przykład najmniej osób — zaledwie 5 — pracuje w administracji publicznej w sprawach zagranicznych. W sektorze prywatnym najrzadsze zawody to te związane z produkcją tkanin wełnianych (11 osób), przędzy bawełnianej (18) i innych tkanin (32). Te obszary gospodarki, kiedyś zatrudniające tysiące osób w Łodzi i w Sudetach, dzisiaj praktycznie nie istnieją. Inny symboliczny zawód schyłkowy — pracujący w wypożyczalni wideo — to dzisiaj tylko 50 osób w całym kraju.

Ale dla nas ciekawszy jest geograficzny rozkład sektorów gospodarki. Jeśli wrócimy do tych sekcji z wykresu powyżej, niektóre z nich są rozmieszczone równomiernie po kraju bez wyraźnego schematu. Tak jest na przykład z handlem — sklepy są przecież wszędzie w Polsce i w prawie wszystkich powiatach pracujący w handlu stanowią między 10 a 20% pracujących. Inne takie sekcje to edukacja czy ochrona zdrowia.

Ale inne sekcje mówią nam wiele o tym, jak deterministyczne dla możliwości kariery jest miejsce zamieszkania. Zacznijmy od przetwórstwa przemysłowego. To dział gospodarki skupiający przedsiębiorstwa produkcyjne od piekarni i tartaków po fabryki samochodów i baterii i największa sekcja w Polsce według zatrudnienia, blisko 5,6 mln osób. Wyraźnie widać, że w Polsce taki przemysł skupiony jest w swoistym łuku od północnej Wielkopolski przez Śląsk aż po okolice Wadowic. Ale nie tylko — jest jeszcze ciekawy przykład województwa podkarpackiego, którego granice wyraźnie odznaczają się wyższym odsetkiem zatrudnionych w przemyśle nie tylko w porównaniu do wiejskiego lubelskiego, ale też położonego na zachód małopolskiego. To w pewnym stopniu dziedzictwo COP-u, ale część COP-u położona w dzisiejszym świętokrzyskim aż tak dobrze sobie z przyciąganiem inwestycji przemysłowych jednak nie radzi.

Read more

Co jednak ciekawe, jeśli spojrzymy na dane według sektorów, ta przewaga kobiet… znika. Wprawdzie dane są dostępne tutaj tylko na poziomie województw, ale spodziewać by się można, że jeśli w np. lubelskim czy mazowieckim regionalnym w prawie każdym powiecie kobiety zarabiają więcej niż mężczyźni, to powinno tak być też w każdym sektorze na poziomie województwa.

Okazuje się jednak, że nie. Dlaczego tak jest? Pewien trop wskazuje kolejna mapa — pokazująca dominującą sekcję gospodarki w danym powiecie. Dominującą, czyli tą, w której pracuje najwięcej (niekoniecznie większość) pracowników.

Widać wyraźnie, że tam, gdzie dominuje zatrudnienie w rolnictwie, kobiety najczęściej zarabiają więcej niż mężczyźni. Nie jest to może zależność stuprocentowa, ale rozkład geograficzny jest jednak dość sugestywny. Spójrzmy więc o szczebel niżej. Jeśli spojrzymy na zamieszczoną wyżej tabelę to zobaczymy, że w każdym województwie najgorsze zarobki są w rolnictwie. Porównajmy więc poziom zatrudnienia w rolnictwie kobiet i mężczyzn:

Widać wyraźnie, że prawie w całym kraju większy odsetek mężczyzn niż kobiet pracuje w rolnictwie (ciekawy wyjątek to obszar na pograniczu województw małopolskiego i podkarpackiego). Można by powiedzieć — ale chwila, przecież prawie we wszystkich województwach kobiety ciągle zarabiają w rolnictwie mniej niż mężczyźni? To prawda, ale jeśli w danym powiecie w rolnictwie pracuje np. 30% mężczyzn i tylko 20% kobiet to te nadmiarowe 10 punktów procentowych mężczyzn pracujących w rolnictwie zaniża medianę czy średnią dla mężczyzn w dużo większym stopniu. Wtedy kobiety - które w innych sektorach wprawdzie ciągle zarabiają mniej od mężczyzn, ale więcej od mężczyzn w rolnictwie, zarabiają średnio więcej.

Inny powód to oczywiście szara strefa. W Polsce, szczególnie wschodniej, zatrudnianie na minimalnej i płacenie reszty pod stołem nie jest niestety niczym wyjątkowym. Ale dlaczego miałoby to mieć wpływ na różnice zarobków według płci?

Są dwie główne przyczyny. Pierwsza to to, u kogo się pracuje: sektor publiczny pod stołem nie płaci, kiedy sektor prywatny już tak. A różnice w zatrudnieniu między tymi sektorami są znaczne. Ponad 30% kobiet w Polsce pracuje w sektorze publicznym — to niemal dwukrotnie wyższy odsetek niż mężczyzn (16,2%). Różnica zwizualizowana na mapie wręcz poraża. Wśród mężczyzn, wysokie zatrudnienie w sektorze publicznym notuje się tylko w zagłębiu węglowym na południe od aglomeracji śląskiej, w kilku powiatach z dużymi zakładami państwowymi i w powiatach przygranicznych. Wśród kobiet jest ono wysokie wszędzie — nie powinno to dziwić, bo wiele zawodów opłacanych w większości ze środków publicznych jest zdominowanych przez kobiety, np. nauczycielstwo, pielęgniarstwo czy urzędy.

Ale to dalej nie wyjaśnia wszystkiego. Odsetek mężczyzn zatrudnionych w sektorze publicznym wcale nie jest niższy w Polsce wschodniej niż w zachodniej — w porównaniu z np. Wielkopolską jest wręcz przeciwnie.

Dochodzimy tu do trzeciego powodu. Fakt, w sektorze prywatnym często płaci się pod stołem, przez co oficjalne zarobki mężczyzn są niskie. Ale nie robi się tego we wszystkich typach przedsiębiorstw — takie zachowanie jest powszechne tylko w małych firmach. Przyczyny są dwie: po pierwsze, w takiej firmie łatwiej zachować tajemnicę — wszakże mamy tu do czynienia z de facto przestępstwem, więc kluczowe jest, żeby nikt się nie wygadał czy to zgłosił, a im więcej pracowników, tym większe tego prawdopodobieństwo wykrycia przestępstwa. Po drugie, w regionach z przewagą małych firm przedsiębiorcy mają po prostu większą kontrolę nad pracownikami — pracownik, który nie zgodzi się na część wypłaty pod stołem będzie miał problem znaleźć inną pracę.

Jeśli spojrzymy na mapę pracujących według rozmiaru podmiotu, w którym pracują, zobaczymy bardzo wyraźnie, że w Polsce wschodniej o wiele, wiele więcej ludzi pracuje w najmniejszych podmiotach. Większość z nich to wręcz mikrofirmy, zatrudniające co najwyżej 5 osób łącznie z właścicielem. Dla odmiany pracujący w Polsce zachodniej mają większą szansę pracy w większej firmie, często z kapitałem zagranicznym, gdzie płacenie pod stołem nie jest powszechną praktyką.

Podsumowując, na wyższe zarobki kobiet w Polsce wschodniej wpływają przede wszystkim:

• Niższy odsetek zatrudnienia w rolnictwie w porównaniu do mężczyzn (po części spowodowany także wyższym poziomem wykształcenia kobiet)

• Wyższy odsetek zatrudnienia w sektorze publicznym w porównaniu do mężczyzn

• Wysokie prawdopodobieństwo mężczyzn w pracy w małej firmie (w porównaniu do kolegów z zachodu kraju), gdzie część wynagrodzenia jest wypłacana nieoficjalnie “pod stołem”

Internauci nie byli w błędzie. Średnie miesięczne wynagrodzenie brutto podawane przez Główny Urząd Statystyczny do tej pory cierpiało bowiem na dwa problemy związane ze zbieraniem tych danych. Po pierwsze, użycie średniej samo w sobie jest kontrowersyjne, bo rozkład płac nie jest rozkładem normalnym, tylko prawostronnie skośnym. Oznacza to, że jest mała grupa osób zarabiających bardzo dużo, która “sztucznie” podwyższa średnią, natomiast większość pracujących jest poniżej tej średniej. Przykładowo, w październiku 2022 wyglądało to tak:

Drugi problem był taki, że tę średnią podawano nie z całej populacji pracujących, a tylko spośród tych zatrudnionych w firmach mających co najmniej 9 pracowników.1 Było tak, ponieważ GUS średnią krajową podawał na podstawie badania ankietowego i żeby nie przeciążać najmniejszych pracodawców, po prostu ich nie pytał.

Jednak każdy pracodawca, także ten najmniejszy, musi za swoich pracowników odprowadzać składki i zaliczki na podatek dochodowy, które są ściśle powiązane z wynagrodzeniem. Tak więc państwo polskie te dane miało, ale nie przekazywało ich GUS-owi. Na szczęście, to się właśnie zmieniło. Dzisiaj GUS podał pełne dane o wynagrodzeniach za pierwsze trzy miesiące tego roku. Co więcej, obok średniej podano także mediany — czyli wartości środkowe (połowa pracujących zarabia mniej, a połowa więcej niż mediana), które w rozkładzie wynagrodzeń dają lepszy obraz rynku pracy. Spójrzmy więc w te dane.

Gdzie zarabia się najwięcej?

Read more

Jeśli spojrzymy w metodologię tego rankingu, przeczytamy mocne słowa, że “nie ma tu miejsca na uznaniowość”. Być może, ale znalazło się miejsce na kiepską metodologię. Czemu tak sądzę?

W tym rankingu w każdej kategorii miastom przypisuje się rangę (i tyle samo punktów) na podstawie wartości danej zmiennej. Przykładowo, w kategorii bezrobocie Poznań dostał 1 punkt, bo ma je na poziomie 1% i to najlepszy wynik, Katowice 2 punkty (mimo, że jest tam takie same bezrobocie), Warszawa 3 punkty, bo ma 1,4% i tak dalej.

Problem z takim podejściem jest taki, że niektóre zmienne mają brdzo nierównomierny rozkład. Weźmy przestępczość. Dane GUS (na których rzekomo raport się opiera) pokazują inny ranking miast niż dane podane w raporcie: najgorsze są Katowice, a nie Łódź, potem Wrocław, a potem Gorzów. Tyle tylko, że o ile różnica w liczbie przestępstw na 1000 mieszkańców między Gorzowem a Wrocławiem to 2,5 (32,39 wobec 34,89), o tyle ta między Wrocławiem a Katowicami to aż 34,1, czyli blisko 13 razy więcej. Mimo to, różnica w punktach między Gorzowem a Wrocławiem i Wrocławiem a Katowicami jest taka sama (1 punkt). Nie będzie chyba kontrowersyjnym stwierdzenie, że z bezpieczeństwem w Katowicach jest o wiele, wiele gorzej niż w Gorzowie i Wrocławiu — kiedy między Wrocławiem a Gorzowem różnica jest nieznaczna — więc Katowice powinny zostać ocenione znacznie niżej.

Ta metodologia jest na tyle zła, że pokusiłem się o stworzenie własnego rankingu. Poniżej opiszę jego metodologię oraz wyniki.

Metodologia

Wybór zmiennych

Podobnie jak w rankingu Business Insidera, zbudujemy syntetyczną miarę poziomu życia ze zmiennych składowych. Wybrałem szereg zmiennych z różnych kategorii, a następnie sprawdziłem, czy te zmienne charakteryzują się dostatecznym współczynnikiem zmienności. W literaturze przyjmuje się bowiem, że zmienne o współczynniku zmienności niższym niż 10% są quasi-stałe, a więc nie wnoszą wiele do analizy. Sprawdziłem też, czy amplituda wartości zmiennych jest wystarczająca — w literaturze przyjmuje się, że powinna wynosić minimum 1,2 i tak jest.

Po kilku iteracjach, wyłoniła się następująca lista zmiennych:

Jak widać, nadałem też tym zmiennym wagi (jak bardzo są według mnie ważne) i czy są stymulantami (im wyższy wskaźnik, tym lepiej) czy destymulantami (na odwrót).

Oczywiście, to nie są wszystkie zmienne, które chciałbym zawrzeć w takim syntetycznym wskaźniku. Przykładowo, bardzo chciałem dodać zmienną pokazującą jaki procent mieszkańców miasta mieszka maksymalnie 5 minut spaceru od parku, skweru albo lasu. Ale to bardzo ciężkie zadanie komputacyjne. Musiałem się więc zadowolić zmiennymi, które są publicznie dostępne i stosunkowo przystępne do obrobienia.

Normalizacja i agregacja zmiennych

Następnym krokiem było znormalizowanie zmiennych, żebyśmy mogli je porównać między sobą. Wykorzystałem do tego metodę unitaryzacji zerowanej, którą można zapisać wzorem:

Co ten wzór robi? W skrócie, daje miastom wartości od 0 do 1, gdzie 0 otrzymuje najgorsze miasto, zaś 1 — miasto najlepsze.

Po znormalizowaniu zmiennych, przemnożyłem je przez wagi i dodałem do siebie, uzyskując syntetyczny wskaźnik jakości życia. Ten syntetyczny wskaźnik można interpretować tak, że wynik 100% uzyskałoby miasto, które jest najlepsze w każdej dziedzinie, zaś wynik 0% miasto, które jest w każdej dziedzinie najgorsze.

To gdzie żyje się najlepiej?

1. Warszawa

Okazuje się, że najlepszym dużym miastem do życia w Polsce jest — bez chyba wielkich zaskoczeń — Warszawa. Stolica uzyskała 66% wyniku “idealnego” miasta. Jej mocne strony to oczywiście gospodarka: najwyższe dochody, niskie bezrobocie i dynamiczny rozwój. Warszawa jest też miastem bezpiecznym, z dobrą edukacją podstawową i z największą różnorodnością restauracji i destynacji z lotnisk.

Wynik stolicy w dół ciągną wysokie ceny mieszkań, stosunkowo mało zabytków i chaos urbanistyczny.

2. Kraków

Drugie miejsce na podium, z wynikiem 60%, zajmuje z kolei dawna stolica i drugie miasto Polski — Kraków. W przypadku Krakowa mamy do czynienia z receptą na sukces prawie identyczną do tej warszawskiej: silna, szybko (najszybciej w kraju) rosnąca gospodarka i najlepsza edukacja to najmocniejsze cechy Krakowa. Dodatkowo, bez zaskoczeń, Kraków wypada świetnie jeśli chodzi o zabytki.

Słabe strony miasta to zanieczyszczenie powietrza (tu należy dodać, że operowałem na danych z 2022 — dzisiaj już jest pewnie znacznie lepiej pod tym kątem) i wysokie ceny mieszkań.

3. Chorzów i Katowice

Podium zamykają niemal ex-aequo Chorzów i Katowice. Wprawdzie Chorzów osiągnął minimalnie wyższy wynik (57,6% v. 57,3%), to zdecydowałem się połączyć te dwa miasta, bo leżą tuż obok siebie, a dodatkowo w niektórych zmiennych (zanieczyszczenie powietrza, PKB) musiałem przyjąć dla nich takie same wartości z braku dokładniejszych danych.

Te dwa miasta różnią się nieco od Krakowa i Warszawy jeśli chodzi o to, dlaczego są dobre do życia. O ile Kraków i Warszawa były w absolutnej czołówce w kilku kategoriach i na absolutnym dnie w innych, o tyle Chorzów i Katowice są w prawie każdej kategorii powyżej średniej, ale bez specjalnego wyróżniania się w żadnej (z wyjątkiem stosunkowo niskich cen mieszkań).

Pozostałe miasta

Poniżej zamieszczam tabelę z wynikami wszystkich analizowanych miast. Brałem pod uwagę tylko miasta z ponad 100 tys. mieszkańców. Początkowo chciałem zrobić ten ranking dla wszystkich miast na prawach powiatu, ale mniejsze miasta (szczególnie Sopot) “psuły” wiele zmiennych swoimi skrajnymi wartościami.

Zachęcam do dyskusji tutaj pod postem oraz na Facebooku. Ciekaw jestem, jakie inne zmienne wzięlibyście pod uwagę tworząc ranking najlepszych miast do życia.

1. Dorastanie w domu na przedmieściach, w okolicy pełnej podobnych rodzin

2. Studia i praca w centrum dużego miasta, poznawanie nowych ludzi

3. Po osiągnięciu stabilności w karierze, małżeństwo, ciąża i przeprowadzka na przedmieścia

4. Wychowywanie dzieci na przedmieściach

5. Po przejściu na emeryturę, zamiana domu na mniejszy lub na mieszkanie, często związana z wyprowadzką do ciepłych stanów lub krajów

Porównajmy przykładowo piramidę wieku ludności hrabstwa Westchester z Manhattanem. Widać wyraźnie, że na Manhattanie jest bardzo dużo młodych ludzi po studiach, zaś jak na lekarstwo dzieci (z wyjątkiem tych najmłodszych — bo ich rodzice jeszcze nie zdążyli się wyprowadzić). Z kolei w Westchester, młodych ludzi jest mniej niż innych grup wiekowych, zaś dzieci, a szczególnie nastolatków, jest całkiem sporo.

W Polsce mamy do czynienia z dominacją kultury anglosaskiej, szczególnie tej amerykańskiej. Nic dziwnego więc, że po trzydziestu latach gospodarki wolnorynkowej i wraz z bogaceniem się zaczęliśmy się do Amerykanów i Brytyjczyków upodabniać. Najpierw zaczęliśmy się segregować ze względu na zasobność portfela. Pierwszą jaskółką były grodzone osiedla, a dzisiaj, kiedy już nie są aż tak modne, dobrze widać to we wzrastającej w przerażającym tempie liczbie dzieci wysyłanych do szkół prywatnych — na czele z dziećmi byłego premiera, a nawet lewicowej (!) kandydatki na prezydenta Warszawy.

Najnowsze dane spisowe pokazują jednak, że wspomniana przeze mnie wyżej segregacja wiekowa też zaczyna się w Polsce zagnieżdżać. Dodajmy do tego ściśle związany z tym rozwój przedmieść i mamy model rozwoju prosto z USA. Spójrzmy na mapy siedmiu największych aglomeracji miejskich (ich granice biorę z mojego poprzedniego wpisu).

Warszawa

Liczba mieszkańców aglomeracji warszawskiej nieustannie rośnie. Rośnie też sama Warszawa. Widać jednak wzrastające uzależnienie od samochodów. O ile dawniej miasta i osiedla satelickie Warszawy położone były głównie wzdłuż linii kolejowych (dalej widać ten gwiaździsty układ na mapie gęstości zaludnienia), to dzisiaj nowe domy i bloki budują się wszędzie. Pustoszeje natomiast centrum miasta.

Warszawa jest też dobrym przykładem segregacji wiekowej. Młodzi ludzie w aglomeracji warszawskiej mieszkają w samym mieście — jest ich sporo w centrum, ale najwięcej jest ich w promieniu 3-5 km od centrum. Z kolei dalszy pierścień dzielnic okalających i przedmieść to już osoby w średnim wieku. Emeryci dla odmiany zamieszkują tam, gdzie kiedyś dostali mieszkania zakładowe czy komunalne — czyli przede wszystkim w centrum i na dużych PRL-owskich blokowiskach.

Aglomeracja katowicka

Druga największa polska aglomeracja jest w dokładnie przeciwnej pozycji — szybko traci mieszkańców z powodu kiepskiej sytuacji demograficznej i niedostatecznej sile przyciągania mieszkańców z innych regionów.

Read more

Potrzeba takich opracowań bierze się oczywiście z tego, że Główny Urząd Statystyczny natrafia na poważne problemy przy obliczaniu liczby ludności w skali kraju, a co dopiero w skali lokalnej jak powiat czy gmina. W ubiegłym roku bardzo ciekawy raport o tym opublikowała Fundacja Batorego. Po publikacji raportu, swoją odpowiedź wystosował GUS; odbyło się też seminarium na ten temat z udziałem przedstawicieli GUS i innymi gośćmi. Nie będę się tutaj więcej na ten temat rozpisywał — zachęcam do przeczytania chociażby wspomnianego raportu.

W tym wpisie pokusiłem się o autorską analizę faktycznej liczby ludności dla wszystkich powiatów w kraju wg stanu na koniec 2022 roku. Uważam, że jest to bardzo ważny temat, szczególnie w momencie, kiedy do Polski zaczynają płynąć fundusze z Krajowego Planu Odbudowy. Nasz kraj może już nie mieć kolejnej takiej okazji, by inwestować intensywnie w infrastrukturę, więc warto, by tę infrastrukturę zbudować tam, gdzie może z niej skorzystać najwięcej ludzi.

Poniżej wyniki, a na samym końcu metodologia.

Nieco poniżej 38 mln mieszkańców Polski

Na koniec 2022 GUS podawał ludność kraju wg definicji krajowej (czyli wliczając polskich emigrantów niewymeldowanych z kraju, a nie wliczając większości imigrantów w Polsce) na 37,77 mln osób, zaś ludność rezydentów (w teorii faktyczną ludność, wykorzystywaną do porównań międzynarodowych) na nieco ponad 1 mln osób mniej. W żadnej z tych liczb GUS nie zawarł jednak np. uchodźców z Ukrainy1, a także wiele innych kategorii imigrantów.

Według moich obliczeń faktyczna liczba ludności Polski na koniec 2022 roku wyniosła nieco więcej niż mówią dane oficjalne - 37,95 mln osób.

Różnią się też oficjalne i szacowane liczby ludności województw. Zyskują prawie wszystkie duże województwa — wyjątek to śląskie, ale nawet tam różnica jest stosunkowo mała (poniżej 1%). Wrażenie robi województwo mazowieckie, które wg tych szacunków ociera się już o 6 mln mieszkańców — to oczywiście zasługa stolicy. Z drugiej strony, wiele mniejszych województw jest znacznie mniej ludnych niż wynikałoby z oficjalnych danych. Najwięcej mieszkańców — aż 8,2% — ubyło podkarpackiemu.

Wielka piątka i inni

Jeszcze ciekawiej robi się na poziomie poszczególnych powiatów. Zacznijmy od tych największych. Często ja i inni obserwatorzy polskiej demografii mówimy o tzn. “wielkiej piątce”, czyli Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu i Gdańsku — miastach, które w ostatnim dziesięcioleciu czy dwóch “odskoczyły” reszcie kraju. Polecam mój inny wpis w tym temacie:

Kartografia Ekstremalna

Tryumf modelu polaryzacyjno-dyfuzyjnego

W 2016 podczas kampanii wyborczej, politycy PiS z premierem Morawieckim na czele szumnie zapowiadali, że skończą z polaryzacyjno-dyfuzyjnym modelem rozwoju kraju, który w ich opinii powodował kierowanie wszystkich środków inwestycyjnych do największych miast i degradację prowincji. Przeciwko modelowi…

Read more

3 years ago · 30 likes · 7 comments · Szymon Pifczyk

Również i tutaj mamy wyraźną przewagę tych miast. We Wrocławiu faktyczna liczba ludności może być o nawet ponad 30% wyższa niż oficjalna; a w Poznaniu o niewiele mniej. W Krakowie mamy do czynienia z różnicą rzędu 23%, zaś w Warszawie i Gdańsku około 17-18%.

Read more

Problem wysokich cen mieszkań nie jest wyjątkowy dla Polski. W innych krajach czasem jest nawet jeszcze gorzej. Przykładu szukać daleko nie trzeba — na przykład w czeskiej Pradze, gdzie dochodzi aspekt NIMBYizmu (“Not In My Back Yard”, czyli “nie w moim ogródku” — postawa dotychczasowych mieszkańców i władz, które torpedują nowe inwestycje, bo nie chcą nowych mieszkańców), ceny mieszkań są jeszcze o 40% wyższe niż w Warszawie, mimo podobnych zarobków.

Jednak śmiem twierdzić, że Polska ma jednak ten problem szczególnie, bo oprócz problemów współdzielonych z innymi krajami, w naszym narodzie panuje swoisty kult nieruchomości. Kiedy komuś w Polsce dobrze idzie własny biznes czy gospodarstwo rolne, zamiast w niego zainwestować, pakuje zyski w kupno pięciu mikrokawalerek. Apogeum tej patologii mogliśmy oglądać w zeszły weekend na TVP, gdzie w programie śniadaniowym (!) tłumaczono, jak flippować nieruchomości.

To nie jest tak, że ten kult betonu nie miał swoich podstaw. Z PRL Polska wyszła jako kraj z ogromnym deficytem mieszkań. Według spisu z 1988 roku, w kraju było tylko 10,7 mln mieszkań (z tego ogromny odsetek substandardowych, np. bez łazienki), a na obywatela przypadało ledwie 16,7 metra kwadratowego mieszkania. Były to wskaźniki o co najmniej połowę niższe niż w krajach zachodnich, a nawet w co bardziej ogarniętych demoludach.

Jednocześnie małymi dziećmi było wtedy największe pokolenie w historii Polski — w 1989 roku mniej niż 15 lat miał co czwarty Polak, 9,6 mln osób. Te dzieci kiedyś musiały w czymś zamieszkać, a na mieszkanie po babci nie było co liczyć, bo w wieku ponad 60 lat było wtedy mniej niż 15% ludności kraju (a dodatkowo, większość z nich mieszkała na wsi). Mieszkań, mimo silnego wolumenu nowych budów, ciągle było mało: najpierw w skali kraju, w ostatnich latach głównie w większych miastach wraz z koncentracją gospodarki i ludności w nich.

Ale to się kiedyś musiało skończyć. W końcu dogoniła nas demografia. Spora część pokolenia lat 80. wyjechała za granicę po 2004. Ci, którzy zostali, w przytłaczającej większości zaspokoili już swoje potrzeby mieszkaniowe. W ostatnich latach swoje potrzeby mieszkaniowe, często w panice przy okazji kredytu 2% (zabójcy polskiej demografii) i w ucieczce przed inflacją, swoje potrzeby mieszkaniowe zaspokoiła spora część pokolenia lat 90.

W nadchodzącym dziesięcioleciu w wiek zakładania gospodarstwa domowego (niekoniecznie rodziny) wejdzie dla odmiany najmniejsze pokolenie od co najmniej stulecia — ledwie 3,7 mln osób. Oni mogą liczyć na mieszkanie po babci — nawet zakładając wyższą długość życia, więcej niż 65 lat ma dwukrotnie więcej Polaków niż tych mających 15-24 lata. Co więcej, wiele z nich mieszka w dużych miastach, gdzie jest popyt.

Wróćmy na chwilę do tego katowickiego mieszkania. Kosztuje ponad pół miliona, ale już chyba tylko teoretycznie. Mieszkanie “wisi” na Otodom już 5 miesięcy. Kupujących brak.

Nie inaczej jest na rynku najmu. W inwestycji, w której koniec końców kupiłem mieszkanie (znacznie mniejsze i droższe), pierwszy etap oddano ponad półtora roku przed moim budynkiem. Bez zaskoczenia, wiele mieszkań zakupiono w celach inwestycyjnych, to znaczy na wynajem. Ale i tam chyba już pali się pod niektórymi inwestorami. Obserwuję rynek od jakiegoś czasu z ciekawości i widzę, że te mieszkanie jest dodawane co miesiąc już co najmniej od października, zaś te nawet nie jest usuwane i dodawane na nowo, tylko odświeżane — a wisi od ośmiu miesięcy! Wystawiający nie obniżają jednak ceny — pewnie dlatego, że inaczej im się nie zepnie kredyt.

Oczywiście, najwięksi wyznawcy lokaty kapitału w betonie na pewno się teraz burzą albo mnie wyśmiewają — wszakże krach miał już przyjść dawno, a nie tylko go nie było, ale wręcz w ostatnich latach była hossa. Ale to był tylko przypadek: popyt na kredyty hipoteczne już znacznie spadał, po czym dostał dwa zastrzyki podtrzymujące życie: wojnę na Ukrainie (w krótkim czasie populacja Polski wzrosła o 3%) i kredyt 2%. Tylko jak wspomniałem — kto miał, ten już kupił. Dalej będą inwestorzy kupujący kolejne mieszkania, ale myślę, że ci, którzy mają nieco więcej oleju w głowie, już raczej przyhamują.

Lech Wałęsa kiedyś powiedział, że Polska będzie drugą Japonią i akurat może się to spełni. Polacy już dzisiaj konsumują tyle, co Japończycy (wprawdzie ci drudzy mocno oszczędzają, a my żyjemy od pierwszego do pierwszego, ale jednak). A i na rynku nieruchomości wydaje się, że mamy podobną bańkę. W Japonii ceny mieszkać rosły bardzo szybko przed dekady, aż bańka pękła w pierwszej połowie lat 90-tych. Co ciekawe, to dokładnie ten czas, kiedy rodziny zakładało pierwsze pokolenie urodzone w warunkach dzietności poniżej zastępowalności pokoleń. Czyli dokładnie ten moment, w którym dzisiaj jest Polska.

Z resztą, nie trzeba patrzeć na Japonię. We Włocławku pewnie też było sporo inwestorów w rynek nieruchomości, bo przecież to “bezpieczna lokata kapitału” i “nieruchomości tylko drożeją”. Jeśli ktoś kupił w 2022 roku mieszkanie warte 250 tys. zł, to dzisiaj dostanie za nie już tylko 230 tys.

Oczywiście, to nie jest tak, że ceny spadną nagle wszędzie. Jeśli ktoś ma mieszkanie na rynku w Krakowie to pewnie go nadchodząca bessa na rynku nieruchomości aż tak bardzo nie dotknie. Ale jeśli ktoś ma mieszkanie w bloku w peryferyjnej dzielnicy Tarnowa, to lepiej sprzedać, póki można.

Dobrze pokazuje to sama skala zmiany. W 2016 roku do innej gminy za pracą miało jeźd…

Read more

Read more